Kısa cevap: VBTS (Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi), Borsa İstanbul'un SPK kararları çerçevesinde fiyatında aşırı oynaklık görülen paylara kademeli işlem kısıtlamaları uyguladığı sistemdir. Ekim 2026 itibarıyla beş kademe vardır: açığa satış ve kredili işlem yasağı, brüt takas, emir paketi, tek fiyat ve internet emir yasağı. Her kademe bir ay sürer ve tedbir, piyasa kapandıktan sonra KAP'ta duyurulur.
Bir payın fiyatı kısa sürede olağan dışı hareket ettiğinde Borsa İstanbul, işlemlerin adil ve düzenli yürümesi ve yatırımcıların aşırı oynaklığın risklerinden korunması için o paya süreli kısıtlamalar getirebilir. Bu kısıtlamaların kademeli işleyen bölümü Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi'dir (VBTS). VBTS kapsamına giren paylar piyasada tedbirli hisse olarak da anılır.
Tedbirler payın alınıp satılmasını yasaklamaz; işlemin nasıl yapılacağını değiştirir. Aşağıda VBTS'nin dayanağı, beş tedbir kademesi, sıralama ve süre kuralları, her tedbirin yatırımcıya pratik etkisi ve tedbirlerin nereden izleneceği, Ekim 2026 itibarıyla geçerli Borsa İstanbul kurallarına göre anlatılıyor.
VBTS nedir, kim uygular?
Borsa İstanbul'un açıklamasına göre VBTS, Sermaye Piyasası Kurulu'nun (SPK) ilgili kararları uyarınca Pay Piyasası'nda işlem gören paylarda işlemlerin adil ve dürüst biçimde gerçekleşmesini sağlamak ve yatırımcıları aşırı volatilitenin getirdiği risklerden korumak amacıyla uygulanır. Tedbirleri Borsa İstanbul uygular; tedbire konu pay, tedbirin türü ve başlangıç-bitiş tarihleri ilgili gün piyasa kapandıktan sonra Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) üzerinden duyurulur.
Sistemin bugünkü yapısı 15 Kasım 2021'de yürürlüğe girdi. Borsa İstanbul'un 10 Kasım 2021 tarihli KAP duyurusuyla daha önce üç aşamalı olan yapıya emir paketi ve internet emir yasağı tedbirleri eklendi, kademe sayısı beşe çıktı ve her kademenin süresi 15 günden bir aya uzatıldı.
Tetikleyici ölçütler Borsa İstanbul'un kamuya açık düzenleme ve açıklamalarında sayısal olarak yer almaz. Borsa'nın piyasa işleyişi açıklaması, tedbirlerin ilgili paylarda gerekli koşulların oluşması hâlinde uygulandığını belirtir; 2021 duyurusu da değişikliklerin gerekçeleri arasında payların fiyatlarında görülen volatilite artışını sayar. Bu nedenle bir payın ne zaman tedbire gireceği önceden kesin olarak hesaplanamaz.
VBTS tedbir türleri nelerdir?
VBTS'de beş tedbir kademesi vardır ve esas olarak aşağıdaki sırayla uygulanır. Her kademe bir ay sürer.
| Kademe | Tedbir | Ne değişir? |
|---|---|---|
| 1 | Açığa satış ve kredili işlem yasağı | Pay açığa satışa ve kredili alıma konu edilemez. |
| 2 | Brüt takas | İşlemler netleştirilmez; her alışın bedeli ve her satışın payı takas günü hesapta bulunmalıdır. |
| 3 | Emir paketi | Piyasa emri ve piyasadan limite emir girişi kısıtlanır; emir iptali, miktar azaltımı ve fiyat kötüleştirmesi yasaklanır; emir toplama bilgi yayını kısıtlanır. |
| 4 | Tek fiyat yöntemiyle işlem görme | Sürekli işlem yerine emirler belirli sürelerde toplanıp tek bir fiyattan eşleştirilir. |
| 5 | Emir iletim kanallarının kısıtlanması (internet emir yasağı) | Paya internet üzerinden emir iletimi kısıtlanır. |
Borsa İstanbul'un tedbir listesinde açığa satış yasağı ve kredili işlem yasağı, aynı başlangıç ve bitiş tarihleriyle iki ayrı kayıt olarak yer alır.
Tedbirler hangi sırayla ve ne kadar süre uygulanır?
2021 duyurusuna ve Borsa'nın piyasa işleyişi açıklamasına göre üç kural belirleyicidir:
- Uygulanmayan ilk kademeden başlama: Bir tedbir payın pazarındaki işlem esaslarında zaten varsa veya SPK kararı ya da Borsa tedbiri nedeniyle uygulanıyorsa atlanır; sıra uygulanmayan ilk kademeden başlar. Bir tedbirin yalnızca bazı bileşenleri uygulanıyorsa eksik bileşenler tanımlanır. Pay Piyasası Prosedürü'ne göre Alt Pazar paylarında açığa satış ve kredili işlem zaten yapılamaz ve brüt takas zaten uygulanır; bu paylarda VBTS emir paketiyle başlar.
- Birikerek uzama: Bir tedbir sürerken sonraki kademenin koşulları oluşursa yeni tedbir eklenir ve önceki tedbirlerin bitiş tarihi yeni tedbirin süresinin sonuna kadar uzar.
- Pazar değişiminden bağımsızlık: VBTS tedbirleri, pazar değişikliği ya da SPK kararı gibi nedenlerle uygulanan kuralların süresinden ayrı olarak kendi sürelerinin sonuna kadar devam eder. Pay üst pazara geçerse tedbirler süre sonuna kadar sürer ve yeni pazarın esasları tedbir bitince uygulanır; alt pazara geçerse tedbirlere ek olarak yeni pazarın esasları geçiş tarihinden itibaren uygulanır.
Örnek (varsayımsal): Ana Pazar'daki bir payda birinci kademe 3 Mart'ta başlıyor; açığa satış ve kredili işlem yasağı yaklaşık bir ay, 2 Nisan'a kadar sürecek.
Koşullar yeniden oluşuyor ve ikinci kademe olan brüt takas 17 Mart–16 Nisan dönemi için uygulanıyor. Birinci kademenin bitişi de 16 Nisan'a uzar.
Üçüncü kademe (emir paketi) 7 Nisan–6 Mayıs dönemi için uygulanırsa brüt takas ile açığa satış ve kredili işlem yasağı da 6 Mayıs'a kadar sürer. Kesin tarihler her seferinde KAP duyurusunda ve Borsa'nın tedbir listesinde yazar.
Ekim 2026'da Borsa İstanbul'un tedbir listesinde, örneğin 23 Eylül 2026'da başlayan açığa satış ve kredili işlem yasağı kayıtlarının son günü 22 Ekim 2026 olarak görünüyor; bir aylık süre listede bu biçimde gösterilir.
Tedbirli hisse alınıp satılabilir mi? Yatırımcıya etkisi
VBTS tedbirleri payın işlem görmesini durdurmaz; pay alınıp satılmaya devam eder, ancak koşullar değişir. Kademelere göre pratik etkiler şöyledir:
Açığa satış ve kredili işlem yasağı
Paya yeni kredili alım ve açığa satış yapılamaz; peşin alım ve eldeki payın satışı sürer. Ekim 2026 itibarıyla BIST 50 dışındaki paylarda açığa satış zaten yapılamadığından bu kademe söz konusu paylarda fiilen kredili alımı kısıtlar.
Brüt takas
Gün içi alım ve satımlar netleştirilmediği için alışın bedelinin ve satışın payının takas günü hesapta bulunması gerekir; aynı gün içinde alıp satmak pratikte zorlaşır. Ayrıntılar brüt takas yazısında anlatılıyor.
Emir paketi
Fiyatsız piyasa emri ve piyasadan limite emir verilemez; işlem limit fiyatlı emirle yapılır. Girilen emir iptal edilemez, miktarı azaltılamaz ve fiyatı kötüleştirilemez, yani alış emrinde fiyat düşürülemez, satış emrinde yükseltilemez. Emir geri alınamadığı için fiyat ve miktarın emir girilmeden önce kontrol edilmesi gerekir; emir tipleri borsa emir türleri yazısında anlatılıyor.
Tek fiyat
Emirler belirli sürelerde toplanır ve en yüksek işlem miktarını sağlayan tek bir fiyattan eşleştirilir; emir toplama süresince işlem gerçekleşmez. Pay Piyasası Prosedürü'ne göre tek fiyat yönteminde açılış ve kapanış dahil günde beş kez fiyat belirlenir. Bu araçlarda derinlik bilgisi gösterilmez, yalnızca teorik eşleşme fiyatı ve miktarı izlenebilir; sürekli işlemdeki emir defteri görünümü bu dönemde yoktur.
| Süreç | Emir toplama | Fiyat belirleme |
|---|---|---|
| 1. tek fiyat (açılış) | 09.40–09.55 | 09.55 |
| 2. tek fiyat | 10.00–12.55 | 12.55 |
| 3. tek fiyat (gün ortası) | 13.00–13.55 | 13.55 |
| 4. tek fiyat | 14.00–17.55 | 17.55 |
| 5. tek fiyat (kapanış) | 18.01–18.05 | 18.05 |
Prosedür'e göre fiyat belirleme saatleri işlemlerin tamamlanmasına bağlı olarak değişebilir; açılışta emir toplama 30 saniyelik bir süre içinde rastgele bir anda sona erer. Bir süreçte gerçekleşmeyen ve geçerliliği devam eden emirler sonraki sürece aktarılır.
İnternet emir yasağı
Paya internet üzerinden emir iletimi kısıtlanır. Emirlerin hangi kanaldan verilebileceği aracı kurumun işleyişine göre değişir.
VBTS, SPK tedbirleri ve pazar kuralları arasındaki fark
Bir payda görülen her kısıtlama VBTS kaynaklı değildir. Kaynağı ayırt etmek, kısıtlamanın neden ve ne kadar süreyle uygulandığını anlamayı sağlar:
- Pazar kuralları: Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı (YİP) ve Piyasa Öncesi İşlem Platformu'nda (PÖİP) brüt takas ve açığa satış-kredili işlem yokluğu pazarın kalıcı işlem esasıdır; YİP ve PÖİP'te paylar ayrıca tek fiyatla işlem görür. Bu kurallar süreli değildir, pay pazar değiştirince değişir.
- SPK tedbirleri: SPK, Bilgi Suistimali ve Piyasa Dolandırıcılığı İncelemelerinde Uygulanacak Tedbirler Tebliği'nin (V-101.1, 21 Ocak 2014 tarihli ve 28889 sayılı Resmî Gazete) 18. maddesine göre, makul şüphe bulunan incelemelerde yatırımcı veya sermaye piyasası aracı bazında brüt takas, kredili alım ve açığa satış sınırlaması, önceden depo şartı ve emir iletim kanallarının kısıtlanması gibi tedbirlere karar verebilir. Bu tedbirler de KAP'ta duyurulur.
- Borsa Genel Müdürlüğü kararları: Borsa İstanbul'un yayımladığı tedbir listesi, VBTS tedbirleriyle birlikte Borsa Genel Müdürlüğü kararıyla alınan tedbirleri de içerir.
- Fiyat limitleri ve devre kesici: Tavan ve taban fiyat limitleri ile sürekli işlem gören paylardaki pay bazında devre kesici her gün çalışan genel mekanizmalardır; bir aylık süreli tedbir değildir.
Depo şartı, emir verildiğinde işleme konu nakdin ya da payın hesapta bulunması veya peşin yatırılması ve takas tamamlanana kadar orada tutulması zorunluluğudur. VBTS kademeleri arasında yer almaz; SPK'nın inceleme tedbirlerinden biridir.
Tedbirli hisseler nereden takip edilir?
VBTS tedbirleri için iki resmi kaynak vardır:
- KAP: Tedbirler, koşulların oluştuğu gün piyasa kapandıktan sonra Borsa İstanbul duyurusu olarak yayımlanır; duyuruda pay, uygulanacak tedbir ve başlangıç-bitiş tarihleri yer alır. Bildirimlerin okunuşu KAP bildirimleri nasıl okunur yazısında anlatılıyor.
- Borsa İstanbul tedbir listesi: Pay Piyasası işleyişi sayfasında bağlantısı verilen ve CSV biçiminde indirilebilen listede pay adı, işlem kodu, uygulanan tedbir kodu ve adı ile tedbirin ilk ve son tarihi bulunur. Liste, Borsa Genel Müdürlüğü kararıyla alınan tedbirleri de gösterir.
Bitiş tarihi geçen tedbir kendiliğinden sona erer ve pay, başka bir tedbir yoksa pazarının olağan işlem esaslarına döner. Bir payın tedbir geçmişi, oynaklığın ve işlem koşullarının geçmişte nasıl değiştiğini gösterir; ancak geleceğe yönelik bir fiyat sinyali değildir.
Hisseleri akıllı listelerle süzün
Fiva'da "Temettü verimi %6 üzeri" veya "F/K 8 altı" gibi hazır akıllı listeler kriterlere uyan hisseleri tek dokunuşla süzer; BIST, NASDAQ ve Avrupa borsalarındaki hisseler ve sektörler tek ekranda izlenir. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.
Sık sorulan sorular
VBTS tedbiri olan hisse alınabilir mi?
Evet. VBTS işlemleri durdurmaz; tedbirin türüne göre kredili alım, piyasa emri veya internet üzerinden emir gibi bazı yollar kapanır ya da brüt takas ve tek fiyat gibi farklı işlem koşulları uygulanır.
VBTS tedbiri ne kadar sürer?
Her kademe bir ay sürer. Tedbir devam ederken sonraki kademe eklenirse önceki tedbirlerin bitiş tarihi de yeni tedbirin bitişine kadar uzar.
VBTS'ye girme kriterleri nelerdir?
Tetikleyici eşikler Borsa İstanbul'un kamuya açık açıklamalarında sayısal olarak yer almaz; Borsa tedbirlerin aşırı oynaklık nedeniyle gerekli koşullar oluştuğunda uygulandığını belirtir. Bu nedenle bir payın tedbire gireceği önceden kesin olarak bilinemez.
VBTS tedbirleri nereden öğrenilir?
Tedbire konu pay, tedbirin türü ve tarihleri piyasa kapandıktan sonra KAP'ta Borsa İstanbul duyurusu olarak yayımlanır. Borsa İstanbul'un CSV biçimindeki tedbir listesi de yürürlükteki tedbirleri ilk ve son tarihleriyle gösterir.
VBTS ile SPK tedbirleri aynı şey mi?
Hayır. VBTS, Borsa İstanbul'un oynaklığa bağlı olarak paylara uyguladığı kademeli işlem kurallarıdır. SPK ise piyasa dolandırıcılığı veya bilgi suistimali incelemelerinde kişilere işlem yasağı ya da yatırımcı veya pay bazında brüt takas, depo şartı gibi tedbirler uygulayabilir.
Alt Pazar'daki bir hisseye VBTS uygulanır mı?
Uygulanabilir. Alt Pazar'da açığa satış ve kredili işlem zaten yapılamadığı ve brüt takas zaten geçerli olduğu için sıra, uygulanmayan ilk tedbir olan emir paketinden başlar.
Kaynaklar
- Borsa İstanbul — Pay Piyasası İşleyişi: Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi, brüt takas, kredili işlem ve açığa satış (yeni sekmede açılır)
- Borsa İstanbul — Volatilite Bazlı Tedbir Sistemindeki Yenilikler Hakkında KAP Duyurusu (10/11/2021): beş kademe, bir aylık süre, 15/11/2021 yürürlük (yeni sekmede açılır)
- Borsa İstanbul — VBTS ve Borsa Genel Müdürlüğü kararıyla alınan menkul kıymet tedbir listesi (CSV) (yeni sekmede açılır)
- Borsa İstanbul — Pay Piyasası Prosedürü, Revizyon 54 (21/09/2026): Tablo-4 pazar işlem esasları ve tek fiyat yöntemi (yeni sekmede açılır)
- Resmî Gazete (21/01/2014, sayı 28889) — Bilgi Suistimali ve Piyasa Dolandırıcılığı İncelemelerinde Uygulanacak Tedbirler Tebliği (V-101.1) (yeni sekmede açılır)
- Mevzuat Bilgi Sistemi — V-101.1 sayılı Tebliğ'in güncel metni: brüt takas ve depo şartı tanımları, madde 18 (yeni sekmede açılır)
- Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) — VBTS tedbir duyurularının yayımlandığı platform (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.