Tavan ve taban nedir, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Tavan bir payın gün içinde çıkabileceği en yüksek, taban inebileceği en düşük fiyattır. Borsa İstanbul'da bu sınırlar baz fiyata pazara göre belirlenen marj uygulanarak hesaplanır: Ekim 2026 itibarıyla Yıldız Pazar'da ±%20, Ana Pazar'da ±%15, diğer pazarlarda ±%10.

Tavan, bir payın işlem günü boyunca çıkabileceği en yüksek fiyat; taban ise inebileceği en düşük fiyattır. Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda bu iki sınır, günün baz fiyatına payın işlem gördüğü pazar için belirlenmiş fiyat marjı uygulanarak hesaplanır: Yıldız Pazar'da ±%20, Ana Pazar'da ±%15, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı ve Piyasa Öncesi İşlem Platformu'nda ±%10 (Ekim 2026 itibarıyla). Emirler yalnızca tavan ile taban arasında girilebilir; bu aralığın dışında fiyat verilemez.

Baz fiyat nasıl belirlenir?

Tavan ve taban hesabının başlangıç noktası baz fiyattır. BISTECH sisteminde bir payın baz fiyatı, normal koşullarda bir önceki işlem gününün kapanış fiyatıdır. Önceki kapanış yoksa (örneğin halka arzın ilk günü) ya da fiyat serbest bırakılmışsa, tek fiyat yönteminde ilk emir toplama sonunda oluşan eşleşme fiyatı, sürekli işlemde ise açılış seansında oluşan fiyat (oluşmamışsa günün ilk işlem fiyatı) baz fiyat olur. Gün boyunca hiç işlem görmeyen bir payın baz fiyatı ertesi gün de aynı kalır.

Temettü ödemesi ve sermaye artırımı gibi özsermaye hâllerinde baz fiyat düzeltilir: Borsa'nın hesapladığı teorik fiyatın en yakın fiyat adımına yuvarlanmış hâli yeni baz fiyat olarak sisteme girilir ve o günün tavan ve tabanı bu değere göre hesaplanır. Örneğin kâr payı dağıtımında payın baz fiyatı brüt temettü kadar düşürülür; ayrıntısı temettü verimi yazısında anlatılmıştır. Benzer bir düzeltme bedelsiz sermaye artırımı sonrasında da uygulanır. Bazı özsermaye hâllerinde ise Borsa, baz fiyat yerine yalnızca yol gösterici bir referans fiyat belirler; bu durumda fiyat marjı uygulanmaz ve pay o gün serbest marjla, yani tavan ve taban olmadan işlem görür.

Pazara göre fiyat marjları

Yaygın bir yanılgı, bütün payların günlük ±%10 ile sınırlı olduğudur. Oysa fiyat marjı, payın işlem gördüğü pazara ve sermaye piyasası aracının türüne göre değişir. Borsa İstanbul Pay Piyasası Prosedürü'ne göre paylarda geçerli marjlar şöyledir:

Yıldız Pazar: ±%20
Ana Pazar: ±%15
Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı (YİP) ve Piyasa Öncesi İşlem Platformu (PÖİP): ±%10

Diğer araçlarda oranlar farklıdır: borsa yatırım fonlarında ±%20, yeni pay alma haklarında ±%50, gayrimenkul ve emtia sertifikalarında ±%5 marj uygulanır. Varant ve sertifikalarda ise sabit bir marj yerine, piyasa yapıcının seans içindeki alış kotasyonlarını referans alan hareketli sınırlar kullanılır. Bu oranlar Borsa kararıyla değişebildiğinden güncel değerler Pay Piyasası Prosedürü'nden takip edilmelidir.

Gün sonundaki kapanış seansı için ayrı bir kural vardır: bu bölümde emirler, sürekli işlemde gerçekleşen son işlem fiyatının ±%3'ü içinde girilebilir. Bu dar bant da fiyat adımına göre içeri doğru yuvarlanır ve günün baz fiyatına göre hesaplanan tavan ile tabanı hiçbir zaman aşamaz.

Fiyat adımı tavan ve tabanı nasıl etkiler?

Fiyat adımı, bir payın fiyatında bir defada gerçekleşebilecek en küçük değişimdir; emirler bu adımlara uygun fiyatlarla girilir. Adım, baz fiyattan bağımsız olarak o anki fiyat seviyesine göre belirlenir. Paylarda ve yeni pay alma haklarında geçerli kademeler şöyledir:

0,01 – 19,99 TL: 0,01 TL
20,00 – 49,99 TL: 0,02 TL
50,00 – 99,99 TL: 0,05 TL
100,00 – 249,99 TL: 0,10 TL
250,00 – 499,99 TL: 0,25 TL
500,00 – 999,99 TL: 0,50 TL
1.000,00 – 2.499,99 TL: 1,00 TL
2.500,00 TL ve üzeri: 2,50 TL

Baz fiyata marj uygulanınca çıkan ham tavan ve taban her zaman tam bir fiyat adımına denk gelmez. Bu durumda yuvarlama, işlem yapılabilecek aralığı daraltacak yönde yapılır: üst limit bir alt adıma indirilir, alt limit bir üst adıma çıkarılır. Böylece yuvarlama gerektiğinde tavan ham hesabın biraz altına, taban ise biraz üstüne oturur.

Tavan ve taban hesaplama örneği

Örnek (varsayımsal): Ana Pazar'da işlem gören bir payın bir önceki günkü kapanışı, yani baz fiyatı 27,00 TL olsun. Ana Pazar'da fiyat marjı ±%15'tir.

Ham tavan 27,00 × 1,15 = 31,05 TL, ham taban ise 27,00 × 0,85 = 22,95 TL olarak bulunur. Bu fiyat seviyesinde fiyat adımı 0,02 TL olduğundan 31,05 ve 22,95 değerleri kademeye tam oturmaz.

Yuvarlama, aralığı daraltacak yönde yapılır: üst limit bir alt adıma inerek tavan 31,04 TL, alt limit bir üst adıma çıkarak taban 22,96 TL olur. O gün emirler yalnızca 22,96 TL ile 31,04 TL arasında girilebilir.

Bu rakamlar yalnızca yöntemi göstermek içindir; gerçek bir payı veya fiyatı temsil etmez.

Tavanda ve tabanda emirler nasıl eşleşir?

Pay tavana ulaştığında işlem kendiliğinden durmaz. Tavan, yalnızca daha yüksek fiyattan emir girilememesi demektir; tavan fiyatında alıcı ve satıcı eşleştiği sürece işlem devam eder. Aynı kural taban için de geçerlidir.

Tavan ve tabandan ayrı bir mekanizma olan pay bazında devre kesici ise sert hareketleri yavaşlatır: fiyat, referans fiyata göre Yıldız Pazar'da %10, Ana Pazar'da %7,5, Alt Pazar'da %5 değiştiğinde (Ekim 2026 itibarıyla) pay geçici olarak emir toplama aşamasına alınır; kısa bir tek fiyat eşleşmesinin ardından sürekli işleme geri dönülür. Bu nedenle bir pay tavana ya da tabana doğru ilerlerken devre kesiciye takılabilir; ancak limitin kendisi işlemi durdurmaz.

Talebin güçlü olduğu bir günde pay tavan fiyata ulaşır ve bu fiyatta yalnızca alış emirleri birikir. Karşısında satıcı olmadığı için işlem gerçekleşmez; bu duruma alıcılı tavan ya da alış kuyruğu denir. Satmak isteyen, tavan fiyatından emir girerek bu kuyruktaki alıcılarla hemen eşleşebilir; bekleyen taraf, karşısında satıcı bulamayan alıcılardır. Tabanda durum tersidir: satıcılı tabanda satış emirleri birikir, almak isteyen bu emirlerle anında eşleşebilir.

Tavan serisi nedir?

Tavan serisi, bir payın art arda gelen işlem günlerinde tavan fiyattan kapanmasıdır. Her günün kapanış fiyatı ertesi günün baz fiyatı olduğundan, tavan serisinde her gün bir önceki tavan fiyat üzerinden yeni ve daha yüksek bir tavan hesaplanır. Kurallarda tavan serisinin süresine ilişkin bir üst sınır yoktur.

Ancak üst üste gelen sert hareketler, aşağıda anlatılan Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi'nin koşullarını oluşturabilir ve paya işlem kısıtlamaları getirebilir. Art arda tavan ya da taban, düşük işlem hacmiyle birlikte de görülebilir; bu durumda fiyat az sayıda emirle hareket edebilir.

Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi (VBTS) nedir?

VBTS, fiyatında ve işlem hacminde olağan dışı oynaklık görülen paylara, önceden belirlenmiş koşullar oluştuğunda kademeli tedbirler uygulayan bir sistemdir. Tedbirler Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) kararları çerçevesinde Borsa İstanbul tarafından uygulanır; tedbire konu pay, tedbirin türü ve başlangıç-bitiş tarihleri piyasa kapandıktan sonra Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) üzerinden duyurulur.

Borsa İstanbul'un 15 Kasım 2021'den bu yana uyguladığı yapıda beş kademe vardır ve her kademe bir ay süreyle uygulanır:

Açığa satış ve kredili işlem yasağı: Pay, açığa satışa ve kredili alıma konu edilemez.
Brüt takas: İşlemler gün içinde netleştirilmez; her işlem ayrı ayrı takasa girer ve alışın bedeli ile satışın payının takas tarihinde hesapta bulunması gerekir.
Emir paketi: Piyasa emri ve piyasadan limite emir girişi kısıtlanır; emir iptali, emir miktar azaltımı ve fiyat kötüleştirmesi yasaklanır; emir toplama aşamasındaki bilgi yayını kısıtlanır.
Tek fiyat işlem yöntemi: Sürekli işlem yerine emirler belirli aralıklarla toplanıp tek bir fiyattan eşleştirilir.
Emir iletim kanallarının kısıtlanması (internet emir yasağı): Paya internet üzerinden emir iletimi kısıtlanır.

Payın pazarında zaten geçerli olan bir tedbir (örneğin Alt Pazar'da brüt takas) atlanır; sıra, uygulanmayan ilk kademeden başlar. Tedbir sürerken koşullar yeniden oluşursa bir sonraki kademe eklenir; önceki tedbirler de yeni tedbirin süresi sonuna kadar devam eder. Tedbirlerin kapsamı ve sırası zamanla değişebildiğinden güncel durum Borsa İstanbul'un tedbir listesinden ve KAP duyurularından izlenmelidir.

Tavana ve tabana ulaşan payları takip etmek

Gün içinde hangi payların tavana ya da tabana ulaştığını izlemek, piyasa genelindeki hareketliliği görmeye yardımcı olur. Fincode'un geliştirdiği Fiva uygulaması, günlük limitlere (tavan/taban) ulaşan payları bu seviyeye ulaşma nedeniyle birlikte listeler; piyasa genişliği ve günün en çok hareket eden hisseleri de aynı ekranda izlenebilir. Uygulama şu anda iPhone için TestFlight üzerinden beta aşamasındadır, alım-satım yapmaz ve yatırım tavsiyesi vermez; yalnızca veriyi görüntüler. Terimlerin kısa karşılıkları için borsa sözlüğüne de bakılabilir.

Sık sorulan sorular

Tavan olan bir hisse satılabilir mi?

Evet. Tavan, işlemin durması değil, yalnızca daha yüksek fiyattan emir girilememesidir. Tavan fiyatından satış emri giren yatırımcı, alış kuyruğundaki emirlerle eşleşerek satabilir. Alıcılı tavanda bekleyen taraf satıcılar değil, karşısında satıcı bulamayan alıcılardır; tavandan alış emri giren ise kuyruğun sonuna eklenir ve sıra bekler.

Bütün hisselerde fiyat limiti %10 mu?

Hayır. ±%10 yalnızca Alt Pazar, YİP ve PÖİP için geçerlidir. Yıldız Pazar'da marj ±%20, Ana Pazar'da ±%15'tir. Borsa yatırım fonları, yeni pay alma hakları ve sertifikalar gibi araçlarda ise oranlar farklıdır.

Brüt takas tedbiri hisse alımını engeller mi?

Hayır. Brüt takasta pay alınıp satılabilir; ancak işlemler gün içinde netleştirilmediği için her alışın bedelinin ve her satışın payının takas tarihinde hesapta bulunması gerekir. Bu yüzden aynı gün içinde alıp satmak pratikte zorlaşır.

VBTS tedbirlerine kim karar verir?

Tedbirler, SPK kararları çerçevesinde Borsa İstanbul tarafından, önceden belirlenmiş koşullar oluştuğunda uygulanır. Hangi paya hangi tedbirin hangi tarihler arasında uygulandığı piyasa kapandıktan sonra KAP'ta ilan edilir.

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Örneklerdeki rakamlar varsayımsaldır; belirli bir fon veya hisse için öneri değildir.