Kısa cevap: Hisse ortalama maliyeti, alımlarda ödenen toplam tutarın (alış masrafları dahil) toplam lot sayısına bölünmesiyle bulunur. Ağırlıklı ortalamada kısmi satış kalan lotların maliyetini değiştirmez; bedelsiz artırımda toplam maliyet aynı kalıp lot arttığı için birim maliyet düşer, nakit temettü ise maliyeti değiştirmez.
Hisse ortalama maliyet hesaplama aracıyla bu hesap kişiye özel rakamlarla yapılabilir.
Hisse ortalama maliyeti, bir paya yapılan tüm alımlarda ödenen toplam tutarın toplam lot sayısına bölünmesiyle bulunur. Her alımın lot sayısı fiyatıyla çarpılır, sonuçlar ve alışta ödenen komisyon gibi masraflar toplanır, çıkan tutar toplam lota bölünür. Bu yönteme ağırlıklı ortalama denir: daha çok lot alınan fiyat, ortalamayı daha fazla etkiler.
Ağırlıklı ortalama maliyet formülü
Temel formül şudur:
Ortalama maliyet = (Alımların lot × fiyat toplamı + Alış masrafları) ÷ Toplam lot
Borsa İstanbul'da paylarda 1 lot 1 paya eşittir; terimin ayrıntısı borsa sözlüğünde yer alıyor. Aşağıdaki tabloda varsayımsal ABC payına üç farklı fiyattan yapılan alımlar ve her alımdan sonra ortalama maliyetin nasıl değiştiği gösteriliyor. Tablo sade kalsın diye masraflar dahil edilmedi; tüm fiyat ve tutarlar varsayımsaldır.
| Alım | Lot | Fiyat (TL) | Tutar (TL) | Alım sonrası ortalama (TL) |
|---|---|---|---|---|
| 1. alım | 100 | 50,00 | 5.000,00 | 50,00 |
| 2. alım | 150 | 42,00 | 6.300,00 | 45,20 |
| 3. alım | 250 | 36,00 | 9.000,00 | 40,60 |
| Toplam | 500 | – | 20.300,00 | 40,60 |
Üç fiyatın basit ortalaması (50 + 42 + 36) ÷ 3 = 42,67 TL'dir. Oysa en çok lot 36 TL'den alındığı için gerçek ortalama maliyet 20.300 ÷ 500 = 40,60 TL olur. Basit ortalama ancak her alımda aynı sayıda lot alındığında doğru sonucu verir.
Komisyon dahil maliyet nasıl hesaplanır?
Ekim 2026 itibarıyla bireysel yatırımcının Borsa İstanbul'da pay alırken ve satarken karşılaştığı başlıca kalemler şunlardır:
- Aracı kurum komisyonu: İşlem tutarı üzerinden alınır. Oranı yasal olarak sabit değildir; kurum, işlem kanalı ve müşteriye göre değişir.
- Banka ve sigorta muameleleri vergisi (BSMV): Aracı kurumların ücret tarifelerinde gösterildiği gibi komisyonun üzerine ayrıca eklenir.
- Borsa payı: Borsa İstanbul'un Mart 2025'te güncellenen tarifesine göre pay piyasası işlemlerinde işlem hacminin 0,25 baz puanıdır (yüz binde 2,5); 100.000 TL'lik işlemde 2,50 TL eder.
- Takas komisyonu: Takasbank'ın pay piyasası ücret tarifesine göre borsa yatırım fonları dışındaki pay işlemlerinde işlem hacminin milyonda 4'üdür; 100.000 TL'lik işlemde 0,40 TL eder.
Borsa payı ve takas komisyonu, Borsa İstanbul ile Takasbank'ın aracı kurumlardan aldığı ücretlerdir. Bu ücretlerin müşteriye nasıl yansıtıldığı, hangi kaleme hangi oranın uygulandığı ve BSMV'nin hangi tutarlara eklendiği her kurumun yayımladığı ücret ve komisyon tarifesinde yazar.
Bu masraflar maliyetin parçasıdır. Vergi mevzuatı da aynı yaklaşımı benimser: Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesine göre vergi kesintisine esas kazanç hesaplanırken alış ve satış işlemlerinde ödenen komisyonlar ile BSMV dikkate alınır.
Örnek (varsayımsal): Tablodaki alımlarda komisyon, BSMV ve diğer payların toplamının işlem tutarının binde 2'si olduğu varsayılsın. Alış masrafları 5.000 × 0,002 = 10,00 TL, 6.300 × 0,002 = 12,60 TL ve 9.000 × 0,002 = 18,00 TL olur; toplam 40,60 TL.
Masraflar dahil toplam maliyet 20.300,00 + 40,60 = 20.340,60 TL'dir. Ortalama maliyet 20.340,60 ÷ 500 = 40,6812, yuvarlanarak 40,68 TL olur. Masrafsız hesaba göre fark lot başına yaklaşık 8 kuruştur.
Aracı kurum uygulamaları ortalama maliyete masrafları dahil edip etmeme konusunda farklılık gösterebilir. Ekrandaki değer ile ekstreden yapılan hesap arasındaki küçük farkların yaygın nedenlerinden biri budur.
Başa baş fiyatı nasıl hesaplanır?
Masrafları içeren ortalama maliyet bile başa baş fiyatı değildir, çünkü satışta da komisyon ödenir. Satış masrafı işlem tutarına oranla alınıyorsa başa baş fiyatı şöyle bulunur:
Başa baş fiyatı = Toplam maliyet ÷ (Lot × (1 − satış masraf oranı))
Örnek (varsayımsal): Önceki örnekteki 500 lotun toplam maliyeti 20.340,60 TL'dir ve satışta da binde 2 masraf ödeneceği varsayılsın. Başa baş fiyatı 20.340,60 ÷ (500 × 0,998) = 40,7627 TL çıkar.
Pay Piyasası Prosedürü'ne göre 20,00–49,99 TL aralığında fiyat adımı 0,02 TL olduğundan emir 40,7627 TL'den verilemez; hesaplanan değerin üzerindeki ilk geçerli fiyat 40,78 TL'dir. 40,76 TL'den satışta net tutar 20.339,24 TL olur ve 1,36 TL zarar oluşur. 40,78 TL'den satışta net tutar 20.349,22 TL olur ve 8,62 TL kâr kalır.
Fiyat adımlarının fiyat seviyesine göre kademeleri tavan ve taban yazısında listeleniyor. Başa baş hesabı enflasyonu içermez; satın alma gücünü korumak için gereken fiyat daha yüksektir.
Hisse satınca ortalama maliyet değişir mi?
Portföy ekranlarında yaygın olan ağırlıklı ortalama yönteminde değişmez. Satılan lotlar ortalama maliyetten düşülür; toplam maliyet azalır, kalan lotların birim maliyeti aynı kalır. Gerçekleşen kâr ya da zarar şöyle hesaplanır:
Gerçekleşen kâr/zarar = (Satış fiyatı − Ortalama maliyet) × Satılan lot − Satış masrafları
Örnek (varsayımsal): Tablodaki 500 lotun 200'ü 45,00 TL'den satılsın (masraflar bu örnekte dışarıda bırakıldı). Satış tutarı 200 × 45 = 9.000,00 TL'dir. Satılan lotların ortalama maliyeti 200 × 40,60 = 8.120,00 TL olduğundan gerçekleşen kâr 880,00 TL olur.
Kalan 300 lotun toplam maliyeti 20.300,00 − 8.120,00 = 12.180,00 TL, ortalama maliyeti yine 40,60 TL'dir.
Vergi hesabında hangi maliyet kullanılır?
Vergi tarafında kural farklıdır. Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesine göre aynı menkul kıymetten değişik tarihlerde alım yapılıp bir kısmı satıldığında, satılan payın alış bedeli ilk giren ilk çıkar (FIFO) yöntemiyle belirlenir: önce en eski alımlar satılmış sayılır. Aynı gün içindeki alım ve satımlarda ağırlıklı ortalama kullanılabilir. Bu nedenle uygulamadaki gerçekleşen kâr ile vergi hesabındaki kazanç farklı çıkabilir.
Örnek (varsayımsal): Önceki satış FIFO ile hesaplansın. Satılan 200 lotun 100'ü 50 TL'lik ilk alımdan, 100'ü 42 TL'lik ikinci alımdan gelir. Alış bedeli 5.000 + 4.200 = 9.200,00 TL'dir. 9.000,00 TL'lik satış, vergi hesabında 200,00 TL zarar olarak görünür.
Kalan 300 lot (50 lot × 42 TL ve 250 lot × 36 TL) toplam 11.100,00 TL'ye, lot başına 37,00 TL'ye kayıtlıdır. Kalan lotlar da satıldığında iki yöntemin toplam sonucu aynı olur; fark yalnızca kazancın hangi satışa yazıldığındadır.
Ekim 2026 itibarıyla Borsa İstanbul'da işlem gören hisse senetlerinin (menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç) alım-satım kazancında gerçek kişiler için stopaj oranı %0'dır; bir yıldan uzun elde tutulan paylar ise bu kesintinin kapsamına hiç girmez. Bu kazançlar için beyanname de verilmez. Dolayısıyla iki yöntem arasındaki fark, bu paylarda ödenen vergiyi değiştirmez. Stopaj oranı sıfırdan büyük olan araçlarda ise yöntem, kesilecek verginin tutarını ve zamanlamasını etkileyebilir; örneğin yatırım fonlarında satılan payın alış bedeli de bu kuralla belirlenir. Oranlar yatırım fonu stopaj oranları yazısında yer alıyor.
Bedelsiz ve bedelli sermaye artırımı maliyeti nasıl etkiler?
Bedelsiz sermaye artırımında yatırımcı para ödemez; toplam maliyet aynı kalır, lot sayısı artar. Bu yüzden birim maliyet düşer:
Yeni ortalama maliyet = Eski ortalama maliyet ÷ (1 + bedelsiz oranı)
Örnek: Ayrı bir varsayımsal örnekte ortalama maliyeti 45,00 TL olan 200 lot ABC payı (toplam 9.000,00 TL) bulunsun ve şirket %50 bedelsiz artırım yapsın. Lot sayısı 300'e çıkar; yeni ortalama 9.000 ÷ 300 = 45 ÷ 1,5 = 30,00 TL olur.
Payın önceki kapanışı 54,00 TL ise hak kullanım günü teorik fiyat 54 ÷ 1,5 = 36,00 TL'dir. Pozisyonun değeri öncesinde de (200 × 54) sonrasında da (300 × 36) 10.800 TL'dir; kâr oranı iki durumda da %20'dir (54 ÷ 45 ve 36 ÷ 30). Bedelsiz işlem kâr veya zarar yaratmaz.
Bedelli artırımda ise yeni paylar için ödenen tutar maliyete eklenir:
Yeni ortalama maliyet = (Eski toplam maliyet + Ödenen bedelli tutarı) ÷ Yeni lot
Örnek (varsayımsal): Aynı 200 lot için %50 bedelli artırım yapılsın ve rüçhan hakkı kullanım fiyatı pay başına 1,00 TL olsun. Yatırımcı 100 yeni lot için 100,00 TL öder. Yeni ortalama (9.000 + 100) ÷ 300 = 30,33 TL olur. Rüçhan hakkı kullanılmazsa lot sayısı ve maliyet değişmez; ancak fiyat hak kullanım günü teorik olarak düzeltildiği için hak satılmadan süresi dolarsa pozisyonun değeri düşer.
Yeni lot adedi ve hak kullanım günündeki teorik fiyat bedelsiz hisse hesaplama aracıyla bulunabilir. Bedelsiz paylar hesaba, KAP'ta duyurulan tarihte MKK aracılığıyla geçer. Fiyat hak kullanım günü düzeltildiği hâlde yeni paylar henüz hesaba yansımamışsa, ekrandaki maliyet ve kâr/zarar o kısa süre için gerçeği göstermeyebilir.
Temettü ortalama maliyeti düşürür mü?
Hayır. Nakit kâr payı lot sayısını da alış maliyetini de değiştirmez. Hak kullanım günü payın baz fiyatı brüt temettü kadar düşürülür; ekrandaki gerçekleşmemiş kâr bu tutar kadar azalır, buna karşılık stopaj düşülmüş net tutar ödeme tarihinde nakit olarak hesaba geçer. Ödemenin hangi gün yapıldığı temettü ne zaman hesaba geçer yazısında, kesinti oranı temettü stopajı yazısında anlatılıyor.
Örnek: Bedelsiz örneğindeki 300 lotun ortalama maliyeti 30,00 TL'dir (toplam 9.000,00 TL). Varsayımsal ABC şirketi pay başına brüt 2,00 TL temettü dağıtsın. Brüt tutar 600,00 TL, Ekim 2026 itibarıyla gerçek kişilere uygulanan %15 stopaj 90,00 TL, hesaba geçen net tutar 510,00 TL olur. Ortalama maliyet 30,00 TL olarak kalır.
Bazı yatırımcılar kendi takipleri için net temettüyü toplam maliyetten düşer: (9.000 − 510) ÷ 300 = 28,30 TL. Bu kişisel bir ölçüdür; aracı kurum ekranındaki maliyet genellikle değişmez, vergi hesabındaki alış bedeli de değişmez.
Maliyet düşürme nedir, riskleri neler?
Fiyat düştükçe ek alım yaparak ortalama maliyeti aşağı çekmeye maliyet düşürme denir. Belirli bir ortalamaya ulaşmak için gereken lot şöyle hesaplanır (masraflar hariç):
Gereken lot = Mevcut lot × (Mevcut ortalama − Hedef ortalama) ÷ (Hedef ortalama − Alış fiyatı)
Örnek (varsayımsal): Tablodaki ikinci alımdan sonra 250 lotun ortalaması 45,20 TL'dir ve fiyat 36,00 TL'dir. Ortalamayı 40,60 TL'ye indirmek için 250 × (45,20 − 40,60) ÷ (40,60 − 36,00) = 250 lot gerekir; bu, tablodaki üçüncü alımdır. Hedef ortalama, yeni alış fiyatına eşit veya onun altında olamaz.
Yalnızca ilk alım yapılmış olsaydı, 36 TL'den 50 TL'lik maliyete dönmek için fiyatın %38,9 yükselmesi gerekirdi; 40,60 TL'lik ortalamaya dönmek için %12,8 yükselmesi gerekir. Buna karşılık yatırılan tutar 5.000 TL'den 20.300 TL'ye çıkmıştır. Fiyat 36 TL'den %10 daha düşüp 32,40 TL'ye inerse zarar, tek alımda 1.760 TL iken üç alımdan sonra 4.100 TL olur.
Hesap, ortalamanın nasıl değiştiğini gösterir; ek alımın yerinde olup olmadığını göstermez. Değerlendirilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:
- Pozisyon büyür: Ortalama düşerken aynı paya bağlanan tutar ve portföyün tek paya yoğunlaşması artar.
- Düşüşün nedeni görünmez: Fiyatın neden düştüğü ortalama maliyet hesabında yer almaz. Şirket açıklamaları ve F/K oranı gibi değerleme ölçüleri ayrı bir inceleme konusudur.
- Maliyet piyasa için referans değildir: Fiyatın yatırımcının ortalama maliyetine geri dönmesini gerektiren bir mekanizma yoktur.
- Fırsat maliyeti: Ek alıma ayrılan nakit başka bir yerde değerlendirilemez.
Hisseleri akıllı listelerle süzün
Fiva'da "Temettü verimi %6 üzeri" veya "F/K 8 altı" gibi hazır akıllı listeler kriterlere uyan hisseleri tek dokunuşla süzer; BIST, NASDAQ ve Avrupa borsalarındaki hisseler ve sektörler tek ekranda izlenir. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.
Sık sorulan sorular
Uygulamadaki ortalama maliyet neden benim hesabımdan farklı?
En sık nedenler masrafların maliyete dahil edilip edilmemesi, bedelsiz payların hesaba geçme zamanı, başka kurumdan aktarılan payların maliyet bilgisi ve ağırlıklı ortalama ile FIFO arasındaki yöntem farkıdır. Hesap ekstresindeki alım tutarları ve masraflarla yapılan hesap, farkın kaynağını gösterir.
Halka arzdan alınan payların maliyeti nasıl hesaplanır?
Maliyet, dağıtımda hesaba geçen lot sayısı ile halka arz fiyatının çarpımına varsa masrafların eklenmesiyle bulunur. Karşılanmayan talebin bedeli iade edildiği için maliyete girmez. Sonraki borsa alımları aynı formülle ortalamaya eklenir; süreç halka arz nasıl alınır yazısında anlatılıyor.
Hisseleri başka aracı kuruma taşıyınca maliyet ne olur?
Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesine göre paylar başka bir banka veya aracı kuruma aktarıldığında alış bedeli ve alış tarihi aktarma yapılan kuruma bildirilir. Aktarım sonrasında yeni kurumdaki maliyet kaydı, eski kurumun ekstreleriyle karşılaştırılarak kontrol edilebilir.
Aynı gün alıp satınca maliyet nasıl hesaplanır?
Vergi hesabında aynı gün içindeki alım ve satımlar için ağırlıklı ortalama kullanılabilir; farklı günlerdeki alımlar için ilk giren ilk çıkar yöntemi uygulanır. Portföy ekranları ise genellikle tüm alımları ağırlıklı ortalamayla gösterir.
Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi: Gelir Vergisi Kanunu (193), geçici 67. madde (ilk giren ilk çıkar, aynı gün ağırlıklı ortalama, komisyon ve BSMV, aktarımda alış bedeli bildirimi, beyan) (yeni sekmede açılır)
- Gelir İdaresi Başkanlığı: GVK geçici 67. madde kapsamında kesinti oranları (yeni sekmede açılır)
- Borsa İstanbul: Pay Piyasası borsa payı ve diğer ücretlere ilişkin tarife (yeni sekmede açılır)
- Takasbank: Ücret tarifeleri (Pay Piyasası ücret tarifesi, takas komisyonu) (yeni sekmede açılır)
- Borsa İstanbul: Pay Piyasası Prosedürü (paylarda geçerli fiyat adımları) (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir. Örneklerdeki şirket, fon ve tutarlar aksi belirtilmedikçe varsayımsaldır; belirli bir fon, hisse senedi, kripto varlık, platform veya strateji için öneri değildir. Mevzuat, vergi oranları ve piyasa kuralları değişebilir; bilgiler yazıda belirtilen tarih itibarıyla geçerlidir.