Borsa terimleri sözlüğü: hisse ve fon terimleri

Kısa cevap: Bu sözlük; lot, baz fiyat, tavan ve taban gibi işlem terimlerinden F/K ve temettü verimi gibi değerleme oranlarına, TEFAS, BES ve stopaj gibi fon ve vergi kavramlarına kadar 88 borsa ve yatırım fonu terimini altı bölümde kısa tanımlarla açıklar.

Borsa sözlüğü, hisse senedi ve yatırım fonu piyasalarında sık karşılaşılan terimlerin kısa ve doğru tanımlarını bir araya getirir. Bu sayfada 88 terim altı bölümde açıklanmaktadır: lot, seans, baz fiyat, tavan ve taban gibi işlem terimleri; F/K ve temettü verimi gibi değerleme oranları; TEFAS, BES ve stopaj gibi fon ve vergi kavramları; politika faizi, VİOP ve API gibi ekonomi ve otomasyon terimleri. Oranlar ve kurallar Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre verilmiştir ve zamanla değişebilir.

Ayrı bir yazıda ele alınan terimlerde ilgili yazıya bağlantı verilmiş, resmî tanımların kaynakları sayfanın sonunda listelenmiştir.

Borsa ve emirler

Bu bölümdeki kurallar Borsa İstanbul Pay Piyasası Prosedürü'ne dayanır; saatler ve oranlar Borsa kararıyla değişebilir.

Borsa İstanbul (BIST): Türkiye'de pay, borçlanma aracı, türev araç ve kıymetli maden piyasalarını işleten borsa. Hisse senetleri, borsa yatırım fonları ve varantlar Pay Piyasası'nda işlem görür; BIST kısaltması endeks adlarında da kullanılır.
Pay (hisse senedi): Bir anonim şirketin sermayesinin eşit parçalarından birini temsil eden ve sahibine ortaklık, kâr payı ve oy hakkı veren sermaye piyasası aracı. Mevzuat "pay" terimini kullanır; günlük dilde hisse denir.
Lot: Borsada bir araçtan alınıp satılabilecek asgari miktar birimi. Borsa İstanbul'da paylarda "1 TL nominal = 1 adet = 1 lot" eşitliği uygulanır; borsa yatırım fonlarında 1 lot 1 katılma payıdır. Küsurat sıraları dışında 1 lottan küçük emir girilemez.
Seans: Borsada emirlerin girildiği ve işlemlerin gerçekleştiği zaman dilimi. Pay Piyasası'nda işlem günü 09.40'ta açılış seansıyla başlar; 10.00–18.00 sürekli işlem, 18.00–18.07 kapanış seansı ve 18.08–18.10 kapanış fiyatından işlemler bölümüyle 18.10'da sona erer (Ekim 2026). Yarım iş günlerinde 12.40'ta biter.
Açılış ve kapanış seansı (tek fiyat yöntemi): Emirlerin belirli bir süre toplanıp en çok işlemi sağlayan tek bir fiyattan eşleştirildiği seans bölümleri. Açılış seansında emirler 09.40–09.55 arasında toplanır; kapanış seansında emir toplama 18.01–18.05 arasındadır. YİP ve PÖİP'teki paylar gün boyunca beş kez tek fiyatla işlem görür.
Sürekli işlem: Alış ve satış emirlerinin fiyat ve zaman önceliğine göre anında eşleştiği işlem yöntemi. Yıldız, Ana ve Alt Pazar'da 10.00–18.00 arasında uygulanır.
Baz fiyat: Bir payın gün içinde işlem görebileceği alt ve üst fiyat sınırlarının hesaplanmasına esas alınan fiyat. Normalde bir önceki işlem gününün kapanış fiyatıdır; temettü, sermaye artırımı ve bölünme gibi durumlarda Borsa tarafından teorik fiyata göre düzeltilir.
Fiyat adımı: Bir payın fiyatında bir defada gerçekleşebilecek en küçük değişim. Kademelidir: 0,01–19,99 TL arasında 0,01 TL, 20–49,99 TL arasında 0,02 TL, 50–99,99 TL arasında 0,05 TL; 2.500 TL ve üzerinde 2,50 TL'dir. Emirler yalnızca bu adımlara uyan fiyatlardan girilebilir.
Fiyat marjı: Baz fiyata uygulanarak günün tavan ve taban fiyatını belirleyen yüzde. Ekim 2026 itibarıyla Yıldız Pazar'da ±%20, Ana Pazar'da ±%15, Alt Pazar, YİP ve PÖİP'te ±%10'dur; borsa yatırım fonlarında ±%20 uygulanır.
Tavan ve taban: Bir payın o gün işlem görebileceği en yüksek ve en düşük fiyat; baz fiyata marj uygulanıp fiyat adımına yuvarlanarak bulunur. Tavana ulaşan payda işlem durmaz, yalnızca daha yüksek fiyattan emir girilemez. Hesap yöntemi tavan ve taban yazısında.
Limit fiyatlı emir: Fiyatın ve miktarın birlikte belirtildiği emir. Belirtilen fiyattan veya daha iyisinden gerçekleşir; gerçekleşmeyen kısmı geçerlilik süresi sonuna kadar emir defterinde bekler.
Piyasa emri: Fiyat belirtilmeden yalnızca miktar girilerek verilen ve karşı taraftaki en iyi fiyatlı emirlerle hemen eşleşen emir. Yalnızca "kalanı iptal et" özelliğiyle girilir; karşısında emir yoksa iptal olur. Sığ bir payda son fiyattan belirgin ölçüde farklı bir fiyattan gerçekleşebilir; bu farka kayma (slippage) denir.
Piyasadan limite emir: Fiyatsız girilen, eşleşen kısmından sonra kalan miktarı son işlem fiyatından limit fiyatlı emre dönüşerek defterde bekleyen emir türü.
Emir süresi (günlük, KİE, İKG): Emrin ne kadar süre geçerli kalacağını belirleyen özellik. Aksi belirtilmeyen emir günlüktür ve gün sonunda iptal edilir; "kalanı iptal et" (KİE) emrinde anında karşılanmayan kısım hemen iptal olur; "iptale kadar geçerli" (İKG) emirler borsada talep toplama yoluyla yapılan halka arz sıralarında kullanılır.
Spread (alış-satış farkı): Emir defterindeki en iyi alış fiyatı ile en iyi satış fiyatı arasındaki fark. Dar spread likit piyasanın işaretidir; geniş spread, alıp hemen satan yatırımcı için örtük bir maliyettir. Bekleyen emirlerin kademeler hâlinde gösterimine derinlik denir.
Likidite: Bir varlığın piyasa fiyatını önemli ölçüde etkilemeden, kısa sürede alınıp satılabilme kolaylığı. İşlem hacmi yüksek ve spread'i dar paylar likit sayılır; düşük likiditede az sayıda emir fiyatı sert oynatabilir.
Volatilite (oynaklık): Bir varlığın fiyatındaki değişkenliğin ölçüsü; genellikle getirilerin standart sapmasıyla hesaplanır. Yüksek volatilite, fiyatın kısa sürede iki yöne de büyük hareket edebildiğini gösterir; fonların risk değeri de buradan türetilir.
Devre kesici: Sert fiyat hareketlerinde işlemleri geçici olarak durduran otomatik mekanizma. Pay bazında devre kesicinin yanı sıra endekse bağlı devre kesici vardır: BIST 100 gün içinde önceki kapanışa göre %6 veya daha fazla düşerse Pay Piyasası'nda işlemler geçici olarak durdurulur.
Endeks (BIST 100, BIST 30): Seçili payların fiyat hareketini tek bir sayıyla gösteren ölçüt. BIST 100, Yıldız ve Ana Pazar şirketleri ile gayrimenkul ve girişim sermayesi yatırım ortaklıkları arasından seçilen 100 paydan oluşur; paylar fiili dolaşımdaki kısımlarının piyasa değeriyle ağırlıklandırılır ve kapsam üç ayda bir gözden geçirilir. BIST 30 aynı evrenden seçilen 30 payı, BIST Tüm menkul kıymet yatırım ortaklıkları dışındaki tüm şirketleri kapsar.
Pazarlar (Yıldız, Ana, Alt Pazar, YİP, PÖİP): Payların piyasa değeri, fiili dolaşım, likidite ve oynaklık gibi ölçütlere göre gruplandığı Pay Piyasası bölümleri; Yıldız, Ana ve Alt Pazar'ın yanında Yakın İzleme Pazarı (YİP) ve Piyasa Öncesi İşlem Platformu (PÖİP) bulunur. Ekim 2026 itibarıyla Yıldız Pazar için piyasa değerinin 6 milyar TL'yi, fiili dolaşımdaki payların değerinin 1 milyar TL'yi aşması aranır; Ana Pazar'da eşikler 1 milyar TL ve 400 milyon TL'dir. Pazar, fiyat marjı ile açığa satış ve brüt takas kurallarını belirler.
Açığa satış: Sahip olunmayan bir payın ödünç alınarak satılması; amaç, fiyat düştüğünde payı daha ucuza alıp geri vermektir. Yıldız ve Ana Pazar paylarında yapılabilir, Alt Pazar, YİP ve PÖİP'te yapılamaz. Açığa satış emrinin son işlem fiyatının üzerinden (fiyat yükselmişse aynı fiyattan) girilmesini zorunlu kılan yukarı adım kuralı Ana Pazar'da her zaman uygulanır; Yıldız Pazar'da uygulanmaz, ancak BIST 100 gün içinde önceki kapanışa göre %2 veya daha fazla düşerse kural açığa satış yapılabilen tüm sıralarda seans sonuna kadar devreye girer.
Kredili işlem: Yatırımcının aracı kurumdan kredi kullanarak, yatırdığı özkaynağın üzerinde tutarda pay alması. Pozisyon kaldıraçlıdır; fiyat düşerse özkaynak tamamlama çağrısı gelir. Yıldız ve Ana Pazar paylarında mümkündür, tedbir kapsamındaki paylarda yasaklanabilir.
Brüt takas: Aynı payda gün içinde yapılan alış ve satışların netleştirilmeden tek tek takasa alınması. Alıcı takas günü nakdin tamamını, satıcı payın tamamını hazır etmek zorunda olduğu için aynı gün al-sat zorlaşır. Alt Pazar, YİP ve PÖİP'te sürekli, diğer paylarda tedbir olarak uygulanır.
VBTS (Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi): Fiyat ve işlem miktarında olağan dışı hareket görülen paylara, önceden tanımlı ölçütlere göre otomatik ve kademeli tedbir getiren sistem. Tedbirler açığa satış ve kredili işlem yasağı, brüt takas, tek fiyat yöntemi ve emir kısıtlamalarıdır; uygulama tarihleri KAP'ta duyurulur.
Baz puan: Yüzde puanın yüzde biri, yani %0,01. Faiz değişimlerini anlatmak için kullanılır: örneğin 150 baz puanlık indirim 1,5 puan, 100 baz puan 1 puan demektir.

Şirket ve değerleme

Piyasa değeri: Şirketin toplam pay sayısının güncel hisse fiyatıyla çarpımı; piyasanın şirkete biçtiği toplam değer. Fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri ise yalnızca borsada serbestçe el değiştiren kısmın değeridir.
Halka açıklık oranı (fiili dolaşımdaki pay oranı): Şirket paylarının borsada fiilen el değiştirebilen kısmının sermayeye oranı; hâkim ortakların ve bağlı tarafların payları hesaba girmez. SPK'nın tanımına göre MKK tarafından hesaplanır ve ilan edilir; endeks ağırlıklarında ve pazar ölçütlerinde kullanılır.
F/K (fiyat/kazanç oranı): Piyasa değerinin son 12 aylık net kâra oranı; hisse fiyatının hisse başına kâra bölünmesiyle de bulunur. Bir liralık kâr için kaç lira ödendiğini gösterir ve sektör ortalamasıyla birlikte okunur. Yorum tuzakları F/K oranı yazısında.
PD/DD (piyasa değeri/defter değeri): Piyasa değerinin şirketin özkaynak toplamına oranı. 1'in altındaki oran, piyasanın şirketi muhasebe değerinin altında fiyatladığını gösterir; özkaynak kârlılığı ve sektör yapısıyla birlikte değerlendirilir.
FAVÖK: Faiz, amortisman ve vergi öncesi kâr; İngilizce karşılığı EBITDA'dır. Esas faaliyet kârına amortisman ve itfa giderleri eklenerek hesaplanır ve faaliyetlerden nakit üretme gücünü yaklaşık gösterir. Firma değeri/FAVÖK çarpanı F/K'nın yanında sık kullanılır.
Temettü (kâr payı): Şirketin dağıtılabilir kârının genel kurul kararıyla ortaklara nakit veya pay olarak dağıtılması. Şirketler brüt tutarı açıklar; gerçek kişilere yapılan nakit ödemelerden stopaj kesilir (Ekim 2026 itibarıyla %15). Dağıtım zorunlu değildir ve her yıl yeniden kararlaştırılır.
Temettü verimi: Hisse başına brüt temettünün hisse fiyatına oranı; yüzde olarak ifade edilir. Fiyat düştüğünde verim mekanik olarak yükseldiği için tek başına fırsat göstergesi değildir. Örnekler temettü verimi yazısında, net tutar hesabı temettü hesaplama aracında.
Hak kullanım tarihi: Kâr payı, bedelsiz pay veya rüçhan hakkının hangi pay sahiplerine ait olduğunu belirleyen gün. Haktan yararlanmak için payın bu tarihten önceki son işlem günü seans sonuna kadar alınmış olması gerekir; hak kullanım tarihinde baz fiyat hakka göre düzeltilir.
Bedelli sermaye artırımı: Şirketin yeni pay ihraç ederek ortaklarından nakit toplaması. Mevcut ortaklar rüçhan hakkıyla katılır; katılmayan ortağın payı seyrelir. Şirkete taze kaynak girer ve özkaynak büyür.
Bedelsiz sermaye artırımı: Şirketin iç kaynaklarını (yedekler, emisyon primi, dağıtılmamış kâr) sermayeye ekleyip ortaklara payları oranında ücretsiz pay vermesi. Nakit girmez; pay adedi artarken fiyat aynı oranda düşürülür ve toplam değer değişmez. Ayrıntı bedelsiz sermaye artırımı yazısında.
Rüçhan hakkı (yeni pay alma hakkı): Bedelli artırımda mevcut ortağın, payı oranında yeni payları belirlenen fiyattan öncelikle alma hakkı. Kullanım süresi boyunca borsada ayrı bir sırada alınıp satılabilir; kullanılmayan haklardan kalan paylar süre sonunda yatırımcılara satışa sunulur.
Kayıtlı sermaye: Esas sözleşmede hüküm bulunması kaydıyla, yönetim kurulunun genel kurul kararı almadan pay çıkarabileceği azami sermaye tutarı (kayıtlı sermaye tavanı). Borsa şirketlerinin büyük bölümü bu sistemdedir.
KAP (Kamuyu Aydınlatma Platformu): Mevzuat uyarınca kamuya açıklanması gereken bilgilerin elektronik imzayla iletildiği ve duyurulduğu resmî sistem. MKK tarafından işletilir, kap.org.tr adresinden ücretsiz erişilir; şirket açıklamaları, finansal raporlar ve fon bildirimleri burada yayımlanır. Okuma yöntemi KAP bildirimleri yazısında.
Özel durum açıklaması (ÖDA): Payın değerini, fiyatını veya yatırımcı kararlarını etkileyebilecek, henüz açıklanmamış bir bilginin (içsel bilgi) ortaya çıktığı anda KAP'ta duyurulması. SPK'nın II-15.1 sayılı Tebliği'ne göre açıklama yanlış, yanıltıcı, abartılı veya eksik olamaz.
Halka arz: Sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan yapılan genel çağrı ve ardından gerçekleştirilen satış (6362 sayılı Kanun, madde 3). Payların ilk halka arzı SPK onaylı izahnameyle yapılır; talep toplama ve dağıtım halka arz nasıl alınır yazısında.
İzahname: İhraççının finansal durumu, faaliyetleri ve beklentileri ile ihraç edilecek aracın özelliklerini, hak ve risklerini içeren kamuyu aydınlatma belgesi. SPK onayı bilgilerin eksiksiz ve standartlara uygun olduğunu gösterir, fiyatın uygunluğunu değil.
Konsorsiyum: Halka arzda payların satışına aracılık eden banka ve aracı kurumların, bir lider aracı kurum öncülüğünde oluşturduğu grup. Borsa dışı talep toplamada talepler yalnızca konsorsiyum üyesi kurumlardan iletilebilir.
Fiyat tespit raporu: Aracı kurumun halka arz fiyatını hangi değerleme yöntemleriyle hesapladığını açıkladığı rapor. İzahnameyle birlikte KAP'ta yayımlanır; diğer aracı kurumlar rapordaki varsayımlara ilişkin görüşlerini KAP'ta paylaşabilir.

Fonlar ve BES

Fon tanımları SPK'nın III-52.1 sayılı Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği ile Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber'e dayanır.

Yatırım fonu: Tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan paranın, inançlı mülkiyet esasına göre portföy yönetim şirketi tarafından çeşitlendirilmiş bir portföyde işletildiği, tüzel kişiliği olmayan mal varlığı. Fon varlıkları kurucudan ayrı olarak portföy saklayıcısında tutulur.
Katılma payı ve birim pay fiyatı: Katılma payı yatırımcının fondaki hakkını gösteren birimdir; birim pay fiyatı fon toplam değerinin pay sayısına bölünmesiyle bulunur ve her iş günü hesaplanır. Alım ve satım bu fiyat üzerinden yapılır; açıklanma saati fon fiyatları ne zaman açıklanır yazısında.
TEFAS: Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu; Takasbank tarafından işletilir. Farklı kurucuların fonlarının tek bir yatırım hesabından alınıp satılmasını sağlar; fon kartlarında işlem saatleri, valör, risk değeri ve getiriler yer alır. Emrin hangi günün fiyatıyla gerçekleşeceği (valör) emrin sisteme giriş saatine göre belirlenir ve fondan fona değişir.
İleri fiyat (ileri valör): Para piyasası ve kısa vadeli borçlanma araçları fonları dışındaki fonlarda emrin, emri izleyen ilk hesaplamada bulunacak fiyattan gerçekleşmesi kuralı; yatırımcı emir anında fiyatı bilmez. Para piyasası fonlarında emirler en son ilan edilen fiyattan gerçekleşir. Günün getirisini önceden kestirmek için fon getiri tahmini yöntemleri kullanılır.
Hisse senedi yoğun fon: Portföy değerinin devamlı olarak en az %80'i Borsa İstanbul'da işlem gören şirket paylarından oluşan fon; unvanının sonunda "(Hisse Senedi Yoğun Fon)" ibaresi bulunur. Hisse senedi yoğun fonların kazancında stopaj %0'dır; TEFAS'ta işlem görmeyen serbest fonlar bu istisnanın dışındadır.
Para piyasası fonu: Portföyünün tamamını vadesine en fazla 184 gün kalmış, likiditesi yüksek araçlarda değerlendiren ve ağırlıklı ortalama vadesi 45 günü geçmeyen fon. Getirisi kısa vadeli faizleri izler ve genellikle her iş günü küçük adımlarla oluşur; işleyişi para piyasası fonu yazısında.
Değişken fon: Portföy sınırlamaları bakımından diğer fon türlerinden hiçbirine girmeyen, yöneticiye varlık dağılımında geniş esneklik tanıyan fon. İçerik fondan fona çok farklı olabildiği için aylık portföy dağılım raporu bu türde özellikle önemlidir.
Serbest fon: Katılma payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılan ve Tebliğ'deki portföy sınırlamalarına tabi olmayan fon. Pay fiyatının en az ayda bir hesaplanması yeterlidir; TEFAS'ta işlem görmeyen hisse senedi yoğun serbest fonlar 27 Mart 2026'dan itibaren alınan paylarda %0 stopaj istisnasının dışındadır.
Katılım fonu: Portföyünün tamamı kira sertifikası, katılma hesabı, ortaklık payı, altın ve diğer kıymetli madenler ile SPK'nın uygun gördüğü faize dayalı olmayan araçlardan oluşan fon.
Borsa yatırım fonu (BYF): Katılma payları Borsa İstanbul'da hisse gibi alınıp satılan ve bir endeksin getirisini yansıtmayı amaçlayan fon; uluslararası karşılığı ETF'dir. Fiyatı seans boyunca oluşur, takası paylarda olduğu gibi T+2'dir. Farklar BYF nedir yazısında.
Portföy dağılım raporu: Fonun ay sonunda hangi varlığı hangi ağırlıkla taşıdığını gösteren ve ay sonunu izleyen günlerde KAP'ta yayımlanan aylık bildirim; TEFAS'ta işlem gören serbest fonlar bu raporu haftalık düzenler ve dönemi izleyen üç iş günü içinde yayımlar. Fonun gerçekte neye yatırım yaptığını görmenin temel kaynağıdır.
Risk değeri: Yatırımcı bilgi formunun "risk ve getiri profili" bölümünde yer alan, 1 ile 7 arasındaki oynaklık göstergesi. Son beş yılın haftalık getirilerinin yıllık volatilitesinden hesaplanır: 1, oynaklığın %2'nin altında, 7 ise %30 ve üzerinde olduğunu gösterir. Yüksek değer getiri garantisi değil, geniş dalgalanma işaretidir.
Yönetim ücreti ve toplam gider oranı: Yönetim ücreti, fonu yöneten şirketin fon varlığından günlük kestiği ve pay fiyatına yansıyan ücrettir. Toplam gider oranı buna saklama ücreti, komisyonlar ve diğer giderleri ekler; izahnamedeki azami oran aşılırsa fark fona iade edilir. Karşılaştırma fon seçerken nelere bakılır yazısında.
Karşılaştırma ölçütü ve eşik değer: Karşılaştırma ölçütü, fonun stratejisini yansıtan ve getirisinin kıyaslandığı endeks ya da endeks bileşimidir. Belirli bir stratejisi olmayan veya mutlak getiri hedefleyen fonlarda eşik değer kullanılır; SPK'nın VII-128.5 sayılı Tebliği'ne göre eşik değer, gecelik Türk lirası referans faizinin (TLREF) bileşik getirisinden düşük olamaz.
Bireysel Emeklilik Sistemi (BES): 4632 sayılı Kanun'a dayanan, katkı paylarının emeklilik yatırım fonlarında değerlendirildiği uzun vadeli tasarruf sistemi. Emeklilik için sistemde en az 10 yıl kalmak ve 56 yaşını doldurmak gerekir; fon dağılımı yılda en fazla 12 kez değiştirilebilir. Ölçütler BES fon dağılımı yazısında.
Devlet katkısı: BES'te Türk lirası cinsinden ödenen katkı paylarına devletin eklediği tutar. 10811 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 1 Ocak 2026'dan itibaren oran %30'dan %20'ye indirildi; yıllık katkı, brüt asgari ücretin yıllık toplamıyla sınırlıdır. Alınabilecek kısım süreye bağlıdır: 3 yıldan önce hak kazanılmaz, 10 yılda %60, emeklilikte %100.
BEFAS: Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu; Takasbank tarafından işletilir ve 2021'de açıldı. Katılımcının şirket değiştirmeden başka emeklilik şirketlerinin fonlarını seçebilmesini sağlar.

Vergi ve takas

Stopaj (tevkifat): Kazancın kaynağında, ödemeyi yapan kurum tarafından kesilen vergi. Fonlarda satış anında kazanç üzerinden kesilir ve Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesi kapsamında gerçek kişiler için nihai vergidir; beyannameye girmez. Ekim 2026 itibarıyla hisse senedi yoğun fonlarda %0 (TEFAS'ta işlem görmeyen serbest fonlar hariç), diğer fonlarda 9 Temmuz 2025 ve sonrası alımlarda %17,5, kâr payında %15'tir; tablo yatırım fonu stopaj oranları yazısında.
Takas: Borsada gerçekleşen işlemden sonra payın alıcıya, paranın satıcıya aktarılması. Borsa İstanbul işlemlerinde Takasbank tarafından yürütülür ve sonuç MKK kayıtlarına yansır.
T+2: Pay Piyasası'nda takasın işlem gününü (T) izleyen ikinci iş günü tamamlanması; alınan pay hesaba, satış bedeli nakde T+2'de geçer. Borsa İstanbul, T+1'e geçiş hazırlıklarının 31 Aralık 2026'ya kadar tamamlanmasını hedeflediğini duyurdu; geçiş tarihi Borsa duyurusuyla netleşecek.
Valör: Üzerinde anlaşılan bir işlemin fiilen yerine getirileceği, yani hesaplara işleneceği tarih. Fonlarda fiyat valörü (hangi günün fiyatı) ile takas valörü (paranın hesaba geçeceği gün) ayrı belirlenir ve fon türüne göre değişir.
Takasbank: İstanbul Takas ve Saklama Bankası; Borsa İstanbul piyasalarında yetkili merkezi takas kuruluşu. Bazı piyasalarda alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenen merkezi karşı taraftır; TEFAS, BEFAS, Takasbank Para Piyasası ve Ödünç Pay Piyasası'nı işletir.
MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu): Sermaye piyasası araçlarını kaydileştiren, hak sahibi bazında elektronik ortamda izleyen ve merkezi saklamasını yapan kuruluş. Paylar 28 Kasım 2005'ten bu yana fiziki senet yerine MKK kayıtlarında tutulur; yatırımcılar varlıklarını e-YATIRIMCI uygulamasından görebilir. KAP'ı da MKK işletir.
SPK (Sermaye Piyasası Kurulu): 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile görevli, kamu tüzel kişiliğine ve idari-mali özerkliğe sahip düzenleyici ve denetleyici kurum; merkezi İstanbul'dadır. İzahnameleri onaylar; fonları, aracı kurumları ve halka açık şirketleri düzenler.
Nitelikli yatırımcı: SPK'nın yatırım kuruluşları düzenlemelerinde tanımlanan, talebe dayalı olarak profesyonel kabul edilenler dahil profesyonel müşteriler. Serbest fonlar ve bazı özel ihraçlar yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabilir.

Ekonomi

Enflasyon ve TÜFE: Enflasyon, fiyatlar genel düzeyindeki süregelen artış eğilimidir; Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) tüketicilerin satın aldığı mal ve hizmetlerin fiyat değişimini ölçer ve TÜİK tarafından aylık açıklanır. Eylül 2026'da TÜFE aylık %1,84, yıllık %29,73 arttı. Üretici tarafındaki karşılığı yurt içi üretici fiyat endeksidir (Yİ-ÜFE).
Reel getiri: Nominal getiriden enflasyonun etkisi arındırıldığında kalan, satın alma gücündeki gerçek değişim. Formül (1 + nominal getiri) ÷ (1 + enflasyon) − 1'dir; örneğin %40 getiri ve %30 enflasyonda reel getiri %10 değil, %7,7'dir. Ayrıntı reel getiri yazısında, hesap reel getiri hesaplama aracında.
Politika faizi ve PPK: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) bankalara bir hafta vadeli repo ihalesiyle borç verdiği faiz oranı; Para Politikası Kurulu (PPK) tarafından önceden ilan edilen takvimle belirlenir. 10 Eylül 2026 tarihli toplantıda oran %37'de sabit tutuldu; gecelik borç verme faizi %40, borçlanma faizi %35,5'tir. Mevduat, kredi ve para piyasası fonu getirileri bu orana yakın hareket eder.
TLREF: Borsa İstanbul tarafından hesaplanıp yayımlanan gecelik Türk lirası referans faiz oranı. Bazı fonların eşik değeri, değişken kuponlu borçlanma araçları ve para piyasası borsa yatırım fonlarının izlediği endeksler TLREF'e dayanır.
DİBS (devlet iç borçlanma senedi): Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın yurt içi piyasada ihraç ettiği borçlanma senetleri. Vadesi bir yıldan kısa olanlar hazine bonosu, bir yıl ve daha uzun olanlar devlet tahvilidir; piyasa faizi yükseldiğinde mevcut DİBS'lerin fiyatı düşer.
Eurobond: İhraç eden ülke veya kuruluşun kendi ulusal para birimi dışındaki bir para birimiyle çıkardığı borçlanma senedi. Türkiye'nin eurobondları çoğunlukla ABD doları ve euro cinsindendir; eurobond fonlarıyla küçük tutarlarla da yatırım yapılabilir.
Repo ve ters repo: Repo, bir menkul kıymetin belirli bir tarihte geri alma vaadiyle satılması; ters repo aynı işlemin karşı tarafı, yani geri satma vaadiyle alımıdır. TCMB politika faizini repo ihalesiyle uygular; para piyasası fonları ters repo ile kısa vadeli faiz getirisi elde eder.
Bileşik getiri: Her dönemin getirisinin, önceki dönemlerde birikmiş anapara ve getirinin üzerine eklenmesi; n dönem sonunda toplam getiri (1 + r)^n − 1 olur. Küçük oran farklarının uzun vadedeki etkisi bileşik getiri hesaplama aracıyla görülebilir.
Ekonomik takvim: Enflasyon, faiz kararı, büyüme ve işsizlik gibi verilerin açıklanma tarih ve saatlerini piyasa beklentisiyle birlikte listeleyen takvim. Hangi verinin hangi piyasayı etkilediği ekonomik takvim nasıl okunur yazısında.

Algoritmik işlem ve API

Algoritmik işlem: Alım-satım kararlarının önceden tanımlı kurallara göre yazılım tarafından verilip emre dönüştürülmesi. Kurallar fiyat, hacim, gösterge veya zaman koşullarına dayanabilir; otomasyon kârı garanti etmez, kuralı tutarlı uygular. Yapı algoritmik işlem nedir yazısında.
Backtest: Bir stratejinin kurallarının geçmiş fiyat verisine uygulanarak geçmişte nasıl sonuç vereceğinin ölçülmesi. Gelecek veriyi kullanma, komisyon ve kaymayı yok sayma, parametreleri geçmişe aşırı uydurma sonucu gerçekçi olmaktan çıkarır; hatalar backtest yazısında.
API (uygulama programlama arayüzü): Bir yazılımın başka bir yazılımla veri alışverişi yapmasını sağlayan tanımlı arayüz. Borsa ve kripto platformlarının API'leri fiyat verisi çekmeye, bakiye sorgulamaya ve emir iletmeye izin verir; algoritmik işlem sistemlerinin temelidir.
API anahtarı: Bir uygulamanın kullanıcı hesabı adına API'ye erişmesi için verilen kimlik bilgisi; okuma, işlem ve para çekme izinleri ayrı belirlenir. Otomatik işlem yapan uygulamaya para çekme izni verilmemeli ve erişim IP adresiyle sınırlanmalıdır; adımlar Binance API anahtarı yazısında.
REST ve WebSocket: REST, her veri için ayrı istek gönderilip yanıt alınan API modelidir; WebSocket, açık tutulan bağlantı üzerinden verinin sunucudan anlık iletilmesidir. Fiyat akışı için WebSocket, emir ve bakiye sorgusu için REST tercih edilir; ayrıntı REST ve WebSocket farkı yazısında.
Webhook: Bir olay gerçekleştiğinde bir sistemin başka bir sisteme otomatik HTTP isteği göndermesi. TradingView'da alarm tetiklendiğinde mesajın belirlenen adrese iletilip emre dönüştürülmesi tipik örnektir; işleyiş TradingView webhook yazısında.
Kaldıraç: Yatırılan teminatın üzerinde büyüklükte pozisyon alınması; borcun özkaynağa oranı olarak da tanımlanır. Örneğin 10 kat kaldıraçta %5'lik fiyat hareketi teminatın %50'sini kazandırır ya da kaybettirir; kayıp teminatı aşarsa pozisyon tasfiye edilir.
VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası): Borsa İstanbul'un türev araçlar piyasası; pay, endeks, döviz, kıymetli maden, enerji, metal, TLREF ve DİBS'e dayalı sözleşmeler işlem görür. Vadeli işlem sözleşmesi ileri tarihte belirlenen fiyattan alım veya satım yükümlülüğü, opsiyon ise prim karşılığında alım veya satım hakkı verir. İşlemler teminatla yapıldığı için kaldıraçlıdır.
Grid bot ve DCA botu: Grid bot, belirlenen fiyat aralığını kademelere bölüp her kademeye alış ve satış emri yerleştirir; DCA botu düzenli aralıklarla veya fiyat düştükçe alım yaparak ortalama maliyeti düşürmeyi hedefler. İkisi de yön tahmini yapmaz; ayrıntı grid bot ve DCA botu yazısında.
Kripto varlık: 6362 sayılı Kanun'a 2024'te eklenen tanıma göre dağıtık defter teknolojisi veya benzeri bir teknolojiyle elektronik olarak oluşturulup saklanabilen, dijital ağlar üzerinden dağıtılan ve değer ya da hak ifade edebilen gayri maddi varlık. Türkiye'de kripto varlık platformları SPK yetkilendirmesine tabidir.
Stablecoin: Değeri bir itibari paraya, çoğunlukla ABD dolarına, sabit kalmak üzere tasarlanan kripto varlık. Sabitleme rezerv varlıklarla veya algoritmik yöntemlerle sağlanır ve her zaman korunmayabilir. Kripto platformlarında işlem çiftlerinin büyük bölümü stablecoin cinsinden fiyatlanır.

Terimleri uygulamada görmek

Sözlükteki kavramların önemli bir bölümü, Fincode'un geliştirdiği Fiva iPhone uygulamasının ekranlarında karşılaşılan terimlerdir: fon getiri tahmini ve isabet oranı, gün içinde tavan ve tabana ulaşan paylar, KAP bildirimleri, temettü ve sermaye artırımı takvimleri, ekonomik takvim ve BES fonları. Uygulama alım-satım yapmaz ve yatırım tavsiyesi vermez; terimlerin anlamını bilmek, ekranlardaki veriyi doğru okumanın ön koşuludur.

Sık sorulan sorular

Lot ile adet aynı şey mi?

Borsa İstanbul'da paylar için evet: 1 lot 1 adet paya ve 1 TL nominal değere karşılık gelir. Borsa yatırım fonlarında da 1 lot 1 katılma payıdır. Başka borsalarda lot büyüklüğü farklı olabildiği için terim ayrı tutulur.

Valör ile takas tarihi arasındaki fark nedir?

Takas, borsada gerçekleşen işlemde payın ve paranın el değiştirmesidir ve Pay Piyasası'nda T+2'de tamamlanır. Valör daha genel bir kavramdır: bir işlemin hesaplara fiilen yansıdığı tarihtir. Fonlarda fiyat valörü ile takas valörü ayrı belirlendiği için "hangi günün fiyatı" ve "para hangi gün hesapta" soruları farklı yanıtlar alabilir.

Baz fiyat ile açılış fiyatı aynı mıdır?

Hayır. Baz fiyat normalde önceki günün kapanış fiyatıdır ve günün tavan-taban sınırlarını belirler. Açılış fiyatı ise açılış seansında toplanan emirlerin eşleştiği fiyattır; baz fiyatın üstünde veya altında oluşabilir.

Bu terimlerin resmî tanımları nereden kontrol edilir?

İşlem kuralları için Borsa İstanbul'un Pay Piyasası Prosedürü, fonlar için SPK'nın III-52.1 sayılı Tebliği ve Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber, para ve faiz terimleri için TCMB Terimler Sözlüğü, vergi oranları için Resmî Gazete'deki Cumhurbaşkanı kararları ve Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) rehberleri esas alınır. Bu kaynaklar aşağıda listelenmiştir.

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Örneklerdeki rakamlar varsayımsaldır; belirli bir fon veya hisse için öneri değildir.