Borsa yatırım fonu (BYF) nedir? Yatırım fonundan farkı

Kısa cevap: Borsa yatırım fonu (BYF), katılma payları Borsa İstanbul'da hisse gibi alınıp satılan ve bir endeksin getirisini yansıtmayı amaçlayan fondur; uluslararası karşılığı ETF'dir. Klasik fondan farkı, fiyatının günde bir kez yerine seans boyunca piyasada oluşması ve işlemin TEFAS yerine borsada yapılmasıdır.

Borsa yatırım fonu (BYF), katılma payları Borsa İstanbul'da hisse senedi gibi alınıp satılan ve belirli bir endeksin getirisini yansıtmayı amaçlayan yatırım fonudur. Uluslararası piyasalardaki karşılığı ETF'dir (exchange traded fund). Klasik yatırım fonundan temel farkı, fiyatının günde bir kez açıklanmak yerine seans boyunca piyasada oluşması ve alım satımın TEFAS yerine borsada yapılmasıdır.

BYF nasıl çalışır?

BYF'ler, SPK'nın Borsa Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (III-52.2) kapsamında faaliyet gösterir. Fon, Kurul'un uygun gördüğü bir endeksi takip etmek üzere kurulur ve toplam değerinin en az %80'ini devamlı olarak bu endeks kapsamındaki varlıklara yatırır. Portföy, endeksteki varlıkların tamamı alınarak (tam kopyalama) ya da temsil gücü yüksek bir kısmı seçilerek (örnekleme) oluşturulabilir. Endeks bir hisse sepeti olabileceği gibi altın, gümüş veya bir para piyasası göstergesi de olabilir.

İşleyiş iki katmanlıdır. Birincil piyasada, kurucuyla sözleşme imzalamış aracı kurumlar olan yetkilendirilmiş katılımcılar, endeksi yansıtan varlıkları veya nakdi portföy saklayıcısına teslim ederek "asgari işlem birimi" ve katları kadar yeni katılma payı oluşturur; aynı yolla payları iade edip karşılığındaki varlıkları geri alabilir. İkincil piyasa ise bu payların Borsa İstanbul'da bireysel ve kurumsal yatırımcılar arasında alınıp satılmasıdır. Bireysel yatırımcı uygulamada birincil piyasaya girmez; payı borsadan alır, borsada satar. Asgari işlem birimi ve katları tutarında pay oluşturma veya geri alma talebi ise yetkilendirilmiş katılımcı aracılığıyla iletilebilir; bu birim fonun izahnamesinde belirlenir ve bir altın BYF'sinde 25.000 pay olarak tanımlanmıştır.

Her payın iki değeri vardır: fon toplam değerinin dolaşımdaki pay sayısına bölünmesiyle bulunan birim pay değeri ve borsada arz-talebe göre oluşan işlem fiyatı. Borsa İstanbul'un Pay Piyasası Prosedürü'ne göre kurucu, seans saatleri içinde gösterge niteliğindeki birim pay değerini hesaplayıp kendi internet sitesinde ve en az iki veri yayın kuruluşunun ekranında ilan eder; örneğin bir altın BYF'sinin izahnamesinde bu değerin dakikada bir Matriks ve Foreks terminallerinde yayımlanacağı belirtilmiştir. İşlem fiyatı bu değerin biraz üstünde (prim) veya altında (iskonto) oluşabilir. Yetkilendirilmiş katılımcıların pay oluşturma ve geri alma imkânı, bu farkın kalıcı olarak büyümesini engeller.

Pay Piyasası Prosedürü'ne göre BYF'lerde piyasa yapıcılık esastır: atanmış bir piyasa yapıcı aracı kurum gün boyunca alış ve satış kotasyonu girer; fon bu sayede sürekli işlem yöntemiyle işlem görür. Piyasa yapıcısı bulunmayan bir BYF ise aynı pazarda tek fiyat yöntemine geçer; bu yöntemde açılış ve kapanış seansları dahil günde beş kez fiyat belirlenir. Piyasa yapıcılık, fonun işlem hacmi düşük olsa bile emir defterinde makul bir fiyattan alıcı ve satıcı bulunmasını sağlar.

BYF ile yatırım fonu arasındaki farklar nelerdir?

Alım satım yeri: BYF payları Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı'nda ".F" özellik koduyla işlem görür; hisse senedi işlemi yapılabilen bir yatırım hesabı yeterlidir. Yatırım fonları ise TEFAS üzerinden veya kurucu kurum aracılığıyla alınır.
Fiyatın oluşma şekli: BYF fiyatı seans boyunca (sürekli işlem bölümü 10.00–18.00) anlık olarak değişir; yatırımcı emir anındaki fiyatı görür. Yatırım fonunun fiyatı günde bir kez hesaplanır ve alım emri, çoğu fonda emrin verildiği andaki değil, ileri valörlü fiyattan gerçekleşir. Ayrıntılar fon fiyatlarının ne zaman açıklandığını anlatan yazıda yer alıyor.
Yönetim tarzı: Türkiye'deki BYF'ler tebliğ gereği bir endeksi takip etmek üzere kurulur, yani pasif yönetilir; hedef endeksi yenmek değil, mümkün olduğunca yakından izlemektir. Yatırım fonlarının önemli bölümü aktif yönetilir ve getiri, yöneticinin seçimlerine bağlıdır.
Maliyet yapısı: Pasif yönetim nedeniyle BYF'lerin yönetim ücreti genellikle aktif fonlardan düşüktür. Buna karşılık her alım satımda aracı kurum komisyonu ödenir ve alış-satış fiyatı arasındaki fark (spread) örtük bir maliyet oluşturur. Yatırım fonlarında komisyon yerine fon içinden kesilen yönetim ücreti ve bazı fonlarda erken çıkış komisyonu vardır.
Şeffaflık: BYF'de gösterge niteliğindeki birim pay değeri seans boyunca, kesin birim pay değeri ise her işlem günü sonunda açıklanır; fon portföyünün hangi sıklıkla açıklanacağı izahnamede belirlenir. Aylık portföy dağılım raporu her iki fon türünde de KAP'ta yayımlanır; BYF'lerde bu rapor son bir yıllık takip farkı ve takip hatasını da içerir.
Takas: BYF işlemlerinin takası, paylarda olduğu gibi işlem gününü izleyen ikinci iş günü (T+2) Takasbank'ta gerçekleşir. Yatırım fonlarında valör fon türüne göre değişir.
İşlem birimi ve fiyat sınırı: BYF'lerde 1 lot 1 katılma payıdır ve %20 fiyat marjı uygulanır; küsurat emir iletilemez.

Takip farkı ve takip hatası ne anlama gelir?

Bir BYF'nin başarısı endeksi ne kadar yakından izlediğiyle ölçülür. SPK tebliğindeki tanımlara göre takip farkı, fon portföyünün yıllık getirisi ile takip edilen endeksin yıllık getirisi arasındaki farktır. Takip hatası ise bu farkın değişkenliğidir; günlük getiri farklarının standart sapması olarak hesaplanır. Düşük takip farkı fonun endeksin gerisinde kalmadığını, düşük takip hatası ise sapmanın istikrarlı ve öngörülebilir olduğunu gösterir.

Örnek: Varsayımsal bir hisse endeksi BYF'sinin takip ettiği endeks bir yılda %30 yükselmiş, fonun birim pay değeri ise %28,5 artmış olsun. Takip farkı −1,5 puandır. Bu farkın büyük kısmı yıllık yönetim ücreti ve işlem maliyetlerinden kaynaklanıyorsa beklenen bir sapmadır; fark yıldan yıla sıçrıyorsa takip hatası yüksek demektir.

Sapmanın başlıca kaynakları yönetim ücreti ve diğer fon giderleri, endeks kapsamı değiştiğinde yapılan alım satımların maliyeti, portföyde tutulan nakit ve likit olmayan varlıklardır. Kurucu, her ay sonu itibarıyla son bir yıllık takip farkı ve takip hatasını izleyen ayın ilk iş gününde KAP'ta açıklamak zorundadır; sapma önemli ölçüde artmışsa gerekçesi de bildirilir. Ayrıca her yıl sonunda bir sonraki yıl için tahmini takip hatası, Ocak ayında ise tahmin ile gerçekleşen değerlerin karşılaştırması yayımlanır. Bu bildirimler ve fonun izahnamesi KAP bildirimleri arasında fon sayfasından görülebilir.

Takip farkıyla karıştırılmaması gereken bir kavram da prim ve iskontodur: takip farkı fon getirisini endeks getirisiyle, prim ya da iskonto ise işlem fiyatını birim pay değeriyle karşılaştırır. Prim ve iskonto, özellikle sert piyasa hareketlerinde veya yurt dışı varlıkların işlem saatleri dışında kısa süreli büyüyebilir.

BYF türleri nelerdir?

Ekim 2026 itibarıyla Borsa İstanbul'un Pay Piyasası ürün listesinde 36 BYF yer alıyor; bunlar ağırlıklı olarak dört grupta toplanıyor:

Hisse endeksi BYF'leri: BIST 30, BIST 100 model portföy, banka, temettü ve katılım endeksleri gibi hisse sepetlerini izler. Unvanlarında genellikle "hisse senedi yoğun" ibaresi bulunur.
Altın BYF'leri: Portföylerinde fiziki altın tutar; altın, fon adına Takasbank'ın Borsa İstanbul nezdindeki hesabında saklanır ve fon altın fiyatını izleyen bir endeksi takip eder. Yatırımcı, fiziki altın teslim almadan altın fiyatına bağlı bir payı hisse senedi gibi alıp satabilir. Ekim 2026 itibarıyla işlem gören beş altın BYF'nin tamamı unvanında "katılım" ibaresi taşır.
Gümüş BYF'si: Aynı mantıkla gümüş fiyatını izler.
Para piyasası BYF'leri: BIST TLREF ve katılım esaslı BIST TLREFK gibi kısa vadeli getiri göstergelerini takip eden fonlardır; getiri profili para piyasası fonlarına benzer. Bunların dışında unvanında "Amerikan Doları" ve "yabancı" ibareleri geçen bir BYF de işlem görür.

Hangi grubun hangi yatırımcıya uyduğu, yatırım süresine ve risk tercihine bağlıdır; bir fonun geçmiş getirisi gelecekteki getirisinin göstergesi değildir. Fon seçiminde bakılacak ölçütler yatırım fonu seçerken nelere bakılır yazısında ele alınıyor.

BYF'lerde stopaj oranları

BYF kazançları, Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesi kapsamında, aynı türdeki yatırım fonlarıyla aynı oranlarda stopaja tabidir. Ekim 2026 itibarıyla gerçek kişiler için geçerli oranlar şöyledir:

Hisse senedi yoğun BYF'ler: %0. Portföyünün devamlı olarak en az %80'i Borsa İstanbul'da işlem gören hisse senetlerinden oluşan fonlar bu kapsamdadır. 27 Mart 2026'da yürürlüğe giren 11107 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı yalnızca TEFAS'ta işlem görmeyen hisse senedi yoğun serbest fonlar için oranı %17,5'e çıkardı; borsada işlem gören hisse senedi yoğun BYF'lerde oran %0 olarak sürüyor.
Altın, gümüş, TLREF ve diğer BYF'ler: 9 Temmuz 2025 ve sonrasında alınan paylarda %17,5. Daha önce alınan paylarda alış tarihine göre farklı oranlar uygulanır: 23 Aralık 2020 ile 30 Nisan 2024 arasında alınanlarda %0, 1 Mayıs–31 Ekim 2024'te alınanlarda %7,5, 1 Kasım 2024–31 Ocak 2025'te alınanlarda %10, 1 Şubat–8 Temmuz 2025'te alınanlarda %15. Unvanında "yabancı" veya "döviz" geçen fonlarda bu indirimli dönemler uygulanmamıştır; 1 Şubat 2025'ten önce alınan paylarda oran %10'dur.

Stopaj yalnızca kazanç üzerinden, satış anında aracı kurum tarafından kesilir ve gerçek kişiler için nihai vergidir; bu kazançlar yıllık beyannameye yazılmaz. Oranlar Cumhurbaşkanı kararlarıyla sık değişir; dönemlere göre tam tablo yatırım fonu stopaj oranları yazısında yer alıyor. Yatırım kararı öncesinde güncel oranı GİB duyurularından teyit etmek gerekir.

BYF ile ETF arasındaki fark nedir?

ETF, borsada işlem gören fonların dünyadaki genel adıdır; BYF ise Türkiye'deki düzenlemede kullanılan karşılığıdır. Yapı aynıdır: endeks takibi, borsada anlık fiyat, yetkilendirilmiş katılımcılar üzerinden pay oluşturma ve geri alma. Ancak yurt dışı ETF'ler ABD veya Avrupa borsalarında yabancı para cinsinden işlem görür, Türk yatırımcı için kur etkisi taşır ve yalnızca yurt dışı piyasalara erişim sunan aracı kurumlar üzerinden alınabilir. TEFAS'ta yabancı ETF'lere yatırım yapan fon sepeti fonları da bulunur.

Vergide de ayrım vardır. Yurt içi BYF kazançları stopajla vergilenirken, Gelir İdaresi Başkanlığı'nın rehberine göre yurt dışı borsalarda yapılan menkul kıymet alım satımlarından sağlanan kazançlar değer artış kazancı olarak yıllık gelir vergisi beyannamesiyle beyan edilir. Bu konuda bir mali müşavire danışmak yerinde olur.

Fincode'un geliştirdiği Fiva uygulamasının piyasalar ekranında Borsa İstanbul'daki BYF'ler ve yurt dışı ETF'ler, yatırım fonlarıyla birlikte listelenir; fon karşılaştırma ve tarama araçları farklı fonları yan yana görmeyi sağlar. Uygulama iPhone için TestFlight üzerinden beta aşamasındadır, alım satım yapmaz ve yatırım tavsiyesi vermez.

Sık sorulan sorular

BYF almak için ne gerekir?

Borsa İstanbul'da hisse senedi işlemi yapabilen bir yatırım hesabı yeterlidir. BYF payları seans içinde hisse alır gibi, fon kodu ve ".F" özellik koduyla alınır; 1 lot 1 katılma payına eşittir.

BYF fiyatı neden birim pay değerinden farklı olabilir?

İşlem fiyatı borsada arz ve talebe göre oluşur, birim pay değeri ise portföyün gerçek değeridir. Yoğun alım veya satım baskısında fiyat kısa süreliğine primli ya da iskontolu işlem görebilir; yetkilendirilmiş katılımcıların pay oluşturma ve geri alma imkânı bu farkı daraltır. Gösterge niteliğindeki birim pay değeri seans içinde yayımlandığından iki değer anlık olarak karşılaştırılabilir.

BYF temettü dağıtır mı?

Mevzuat BYF'lerin kâr payı dağıtmasına izin verir; dağıtılıp dağıtılmayacağı fonun içtüzüğünde ve izahnamesinde belirtilir. Dağıtım yapılmayan fonlarda portföydeki hisselerden gelen temettüler fon değerine eklenir.

BYF takası ne zaman T+1 olacak?

Borsa İstanbul, 29 Ağustos 2025 tarihli duyurusunda Pay Piyasası'ndaki takas süresinin T+2'den T+1'e indirilmesi için analiz, geliştirme ve test çalışmalarının 31 Aralık 2026'ya kadar tamamlanması gerektiğini, uçtan uca test ortamlarının 5 Ocak 2026'da açılacağını bildirdi. Ekim 2026 itibarıyla BYF'ler dahil tüm araçlarda takas T+2'dir; Pay Piyasası Prosedürü'nün 21 Eylül 2026 tarihli revizyonunda da fon işlemlerinin takası T+2 olarak yer alıyor. Fiili geçiş tarihi Borsa İstanbul'un duyurularıyla netleşecektir.

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Örneklerdeki rakamlar varsayımsaldır; belirli bir fon veya hisse için öneri değildir.