Serbest fon nedir? Nitelikli yatırımcı şartı

Kısa cevap: Serbest fon, katılma payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılan ve diğer fonlara uygulanan oransal portföy sınırlarına tabi olmayan yatırım fonudur. 26 Ekim 2026'dan itibaren gerçek kişiler için nitelikli yatırımcı olmanın finansal varlık şartı, mevduat dahil 50 milyon TL'yi aşan varlıktır.

Serbest fon, katılma payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabilen ve diğer yatırım fonlarına uygulanan oransal portföy sınırlarına tabi olmadan, KAP'ta ilan ettiği yatırım stratejisi ve limitleri içinde yatırım yapan fondur. Diğer fonlarda yasak olan açığa satışı kullanabilir; swap ve kaldıraçlı işlemlerde de çok daha geniş limitlerle çalışabilir. 26 Ekim 2026'dan itibaren bir bireyin yalnızca varlık şartıyla nitelikli yatırımcı sayılması için finansal varlıklarının 50 milyon TL'yi aşması gerekir.

Serbest fonun yasal tanımı nedir?

Sermaye Piyasası Kurulu'nun (SPK) Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (III-52.1), fonları bağlı oldukları şemsiye fona göre sınıflandırır. Tebliğ'in 6. maddesine göre "serbest şemsiye fon", katılma payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulan fonları kapsar. Bu fonların unvanında "serbest" ibaresi yer alır.

Serbest fonlar diğer fonların yapamadığı neyi yapabilir?

Tebliğ'in 25. maddesine göre serbest fonlar, 17 ila 24. maddelerdeki portföy ve işlem sınırlamalarına tabi değildir. Bu maddeler diğer fonlar için şu sınırları getirir:

Açığa satış ve kredili işlem: Diğer fonlar açığa satış ve kredili menkul kıymet işlemi yapamaz (madde 24/4).
Türev araçlar: Diğer fonlarda türev araçlardan doğan açık pozisyon fon toplam değerini aşamaz (madde 24/1-b). Diğer fonlar borsa dışı türev ve swaplara yalnızca riskten korunma amacıyla taraf olabilir (Rehber 4.2.7); serbest fonlarda bu kısıt yoktur ve risk limitleri fonun KAP sayfasında ilan edilir.
Borçlanma: Diğer fonlar fon toplam değerinin en fazla %10'u kadar kredi alabilir (madde 21/1). 28 Ağustos 2026 değişikliğiyle serbest fonlara da sınır getirildi: borçlanma amaçlı işlemler dahil Takasbank Para Piyasası işlemleri fon portföy değerinin %20'sini, repo ise belirli istisnalarla repoya konu olabilecek varlıkların rayiç değerinin %20'sini aşamaz. Bu sınırları aşan fonlar aşımı Takasbank Para Piyasası'nda en geç 30 Kasım 2026'ya, repoda en geç 31 Aralık 2026'ya kadar kademeli olarak giderir (Rehber 4.2.3 ve 4.10).
Gider sınırı: Toplam gider oranı üst sınırını düzenleyen 33. madde serbest fonlara uygulanmaz; yönetim ücreti KAP sayfasında ilan edilir. Ayrıntısı fon yönetim ücreti ve toplam gider oranı yazısında.

SPK'nın Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber'inin 7.9 bölümüne göre serbest fonlar piyasa riskini Riske Maruz Değer (RMD) yöntemiyle ölçer ve diğer fonlar için belirlenen RMD üst limitlerinden daha yüksek limit belirleyebilir. Uygulanan kaldıraç seviyesi ve risk limitlerine uyum bilgisi yatırımcılara aylık olarak bildirilir.

Serbestlik sınırsız değildir. Rehber'in 4.3 bölümü, oransal sınırlar dışındaki tüm şartların serbest fonlar için de geçerli olduğunu belirtir; örneğin bir serbest fon borsa dışında hisse alıp satamaz.

Serbest fon düzenlemesi: SPK 2026'da neleri değiştirdi?

Serbest fon düzenlemesi, SPK'nın Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber'i (i-SPK.52.4) ile nitelikli yatırımcı tutarlarını belirleyen ilke kararlarından oluşur. 2026'daki yeni düzenlemeler SPK bültenlerinde şöyle yayımlandı:

Tarih	Bülten ve karar	Değişiklik
10 Mart 2026	2026/14, i-SPK.37.8 (14/492)	Nitelikli yatırımcı beyanı ve belgelerinin elektronik ortamda iletilmesi
28 Ağustos 2026	2026/54, i-SPK.52.4.an (52/1589)	Rehber'in Tanımlar bölümü ile 1.2, 2, 4.2.3, 4.2.5.1, 4.2.5.2, 4.3, 4.4, 4.9, 6.1, 6.8, 9.5 ve 12.5 maddeleri değişti; 4.2.10, 4.10, 6.12 ve 9.8 maddeleri eklendi
26 Ekim 2026	2026/74, i-SPK.52.4.ao (75/1897)	Rehber'in 4.3 ve 12.5 maddeleri değişti; uyum için son tarih 31 Ocak 2027 oldu
26 Ekim 2026	2026/74, i-SPK.37.10 (75/1899)	Finansal varlık tutarı 50 milyon TL'ye, işlem hacmi tutarı 25 milyon TL'ye çıktı; sıfatı koruyan hükümler kaldırıldı

28 Ağustos 2026'da eklenen yatırım sınırları

SPK, 28 Ağustos 2026 tarihli ve 52/1589 sayılı kararıyla Rehber'in 4.3 bölümüne serbest fonlar için yeni sınırlar ekledi. Başlıcaları:

Portföyün %5'inden fazlasını oluşturan araçların toplamı portföyün %20'sini aşamaz.
Yöneticiyi kontrol eden kişilerin ihraç ettiği araçlar ile yöneticinin üst yönetimi ve ortaklarının yönetim hakimiyetindeki ihraççıların araçlarına yapılan yatırım toplamı %20'yi aşamaz.
Bir ihraççının paylarına yapılabilecek yatırım, ihraççının fiili dolaşım oranına göre kademelendirilir: fiili dolaşımı %25'in altındaki şirketlerde fiili dolaşım oranının %8'i, %75'in üzerindekilerde %2'si üst sınırdır.

BIST 30 Endeksi'ndeki paylar, endeks fonları ve borsa yatırım fonları bu sınırlarda dikkate alınmaz; unvanında "döviz", "yabancı", "para piyasası" veya "kısa vadeli" geçen serbest fonlar da kapsam dışıdır. SPK 26 Ekim 2026'da kademeli uyum takvimini kaldırdı; mevcut fonların bu sınırlara en geç 31 Ocak 2027'ye kadar uyum sağlaması gerekir (75/1897 sayılı karar).

Nitelikli yatırımcı kimdir? 50 milyon TL şartı

Tebliğ III-52.1, nitelikli yatırımcıyı "Kurulun ilgili düzenlemelerinde" tanımlanan yatırımcı olarak bırakır. Sermaye Piyasası Araçlarının Satışı Tebliği (II-5.2) ise nitelikli yatırımcıyı, talebe dayalı olarak profesyonel kabul edilenler dahil profesyonel müşteriler olarak tanımlar. Profesyonel müşteri kriterleri Yatırım Kuruluşları Tebliği'nin (III-39.1) 31 ve 32. maddelerindedir.

Bir gerçek kişi, 32. maddedeki şu üç şarttan ikisini sağlayıp yazılı talepte bulunursa talebe dayalı profesyonel müşteri olur. Tutarlar 26 Ekim 2026'dan itibaren geçerlidir:

İşlem yapmak istediği piyasalarda son bir yılda her üç aylık dönemde en az 25 milyon TL hacimde ve en az 10 adet işlem.
Nakit mevduat ve sermaye piyasası araçları dahil finansal varlıklarının toplamının 50 milyon TL'yi aşması.
Finans alanında en az 2 yıl üst düzey yöneticilik, sermaye piyasasında en az 5 yıl ihtisas personeli olarak çalışma veya ileri düzey ya da türev araçlar lisansı.

Nitelikli yatırımcı için ikisi değil, yalnızca ikinci şart yeterlidir: Tebliğ'in 32. maddesinin üçüncü fıkrasına göre finansal varlık şartını tek başına sağlayan kişi nitelikli yatırımcı kabul edilir. Bankalar, aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri, kolektif yatırım kuruluşları ve sigorta şirketleri gibi kurumlar ise 31. madde gereği doğrudan profesyonel müşteridir.

Tutarlar Tebliğ metninde 1 milyon TL ve 500 bin TL olarak yazar. SPK, 32. maddenin verdiği yetkiyle bunları 18 Aralık 2025'te 10 milyon TL ve 5 milyon TL'ye, 26 Ekim 2026'da 50 milyon TL ve 25 milyon TL'ye yükseltti; son karar 26 Ekim 2026 tarihli 2026/74 sayılı SPK Bülteni'nde yayımlandı. Tebliğde yıllık otomatik güncelleme yoktur; tutarlar Kurul kararıyla değişir.

Örnek: Varsayımsal bir yatırımcı Haziran 2025'te 2 milyon TL finansal varlıkla nitelikli yatırımcı olarak kaydedilmiş olsun. Rehber'in BB bölümüne göre bu kişi 26 Ekim 2026'dan sonra aranan şartları sağladığını belgelemezse elindeki serbest fon paylarında yalnızca satış emri verebilir. Kasım 2026'da ilk kez başvuran, 8 milyon TL finansal varlığı olan bir başkası da bu şartla nitelikli yatırımcı olamaz.

Gayrimenkul ve girişim sermayesi yatırım fonlarının nitelikli yatırımcılarına tanınan istisna da 26 Ekim 2026'da kaldırıldı; bu fonlarda da genel tutarlar geçerlidir.

Nitelikli yatırımcı olduğunuz nasıl kontrol edilir?

Statü beyan ve kayda dayanır:

Beyan ve belge: SPK'nın Yatırım Hizmet ve Faaliyetleri ile Yatırım Kuruluşlarına İlişkin Rehber'inin BB bölümüne göre yatırım kuruluşu, beyanın yanında nitelikli yatırımcı olunduğunu tevsik eden belgeleri de ister ve saklar. Talebe dayalı profesyonel müşteri şartlarının sağlandığını belgelemek müşterinin sorumluluğundadır; süreç elektronik ortamda yürütülebilir.
MKK kaydı: II-5.2'nin 9. maddesine göre nitelikli yatırımcı bilgisi, beyan üzerine MKK üyesi bir kuruluş tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) sistemine işlenir. Tek bir kurumun kaydı yeterlidir ve kişinin tüm tekil hesapları nitelikli sayılır; müşterek hesapta tüm hesap sahiplerinin nitelikli olması gerekir.
Alım öncesi kontrol: Rehber'in 6.8 bölümüne göre TEFAS'ta serbest fon satan dağıtım kuruluşu, alımdan önce yatırımcının MKK'da nitelikli yatırımcı olarak tanımlı olduğunu kontrol eder ve yatırımcıdan fonun izahnamesini ve yatırımcı bilgi formunu okuyup risklerini anladığına dair yazılı veya elektronik beyan alabilir.

TEFAS'ta işlem gören ve görmeyen serbest fonlar arasındaki fark

Serbest fonlar TEFAS'a ancak kurucunun talebiyle alınır ve platformda da yalnızca nitelikli yatırımcılara satılır; platformun genel işleyişi TEFAS nedir yazısında anlatılıyor. Hangi grupta olduğu kuralları değiştirir:

Haftalık portföy raporu: Rehber'in 9.5 bölümüne göre TEFAS'ta işlem gören serbest fonlar haftalık portföy dağılım raporu hazırlar ve dönemi izleyen üç iş günü içinde KAP'ta ilan eder. Yatırım Fonlarının Finansal Raporlama Esaslarına İlişkin Tebliğ'e (II-14.2) göre ise TEFAS dışındaki serbest fonlar portföy dağılım raporu hazırlamaktan muaftır.
Yatırımcı bilgi formu ve risk değeri: Serbest fonlarda form hazırlamak isteğe bağlıdır, TEFAS'takilerde zorunludur. Risk değeri bu formda yer alır; ölçeğin anlamı fon risk değeri yazısında.
Yatırımcı sayısı: Unvanında "özel" ibaresi olmayan ve TEFAS'ta işlem görmeyen serbest fonlarda yatırımcı sayısı bir ay içinde 15 gün veya daha uzun süre 50 ve altında kalırsa, fonun özel fona dönüştürülmesi, birleştirilmesi, TEFAS'a alınması veya tasfiyesi için SPK'ya başvurulur. Bu kontrol, kuraldan önce ihraç edilen fonlarda 31 Aralık 2026'dan itibaren yapılır.

"Serbest özel fon" ise payları belirli kişi veya kuruluşlara tahsis edilen serbest fondur; özel fonlar TEFAS'ta işlem görmez. TEFAS dışındaki serbest fonlar kurucu veya KAP'ta ilan edilen dağıtım kuruluşları üzerinden alınıp satılır.

Serbest fonlarda fiyat, valör ve alım-satım günleri

Diğer fonlarda fiyatın her gün hesaplanması esastır. Tebliğ'in 25. maddesine göre serbest fonlarda pay fiyatının en az ayda bir kez hesaplanıp yatırımcılara bildirilmesi yeterlidir ve payların fona iadesi için fiyat ilan süresinden daha uzun süreler belirlenebilir. Bu nedenle bazı serbest fonlar talimatı yalnızca belirli günlerde kabul eder, fiyatını haftalık veya aylık hesaplar ya da satış bedelini daha uzun sürede öder. Rehber'in 8.4 bölümüne göre birim pay değerini belirli dönemlerde hesaplayan fonlar, 2 Ocak 2025'ten bu yana her gün gösterge niteliğinde bir referans fiyat da açıklar.

28 Ağustos 2026 değişikliğiyle serbest fonlar, likidite riski yönetimi kapsamında ve iade taleplerini karşılamakla sınırlı olarak fiyat hesaplama sıklığını ve iade esaslarını, normalde aranan 30 günlük ön duyuru süresini beklemeden KAP'ta ilan ederek değiştirebilir hale geldi. Fon türlerine göre ödeme süreleri fon valörü yazısında karşılaştırılıyor; belirleyici olan fonun KAP sayfasındaki alım-satım esaslarıdır.

Serbest fonlarda performans ücreti nasıl alınır?

Performans ücreti SPK'nın VII-128.5 sayılı Tebliği ile düzenlenir. Tebliğ'in 10. maddesine göre diğer fonlarda performans ücreti oranı en fazla %20 olabilir; serbest fonlar ve özel fonlar bu üst sınırın dışındadır. Buna karşılık ücretin tahakkuk etmesi için yüksek iz değerin aşılması ve nispi getirinin pozitif olması şartı serbest fonlarda da geçerlidir. Yüksek iz değer, her alım işlemi için ayrı belirlenir ve ilk değeri yatırımcının alış fiyatıdır.

Serbest fonlar karşılaştırma ölçütü veya eşik değer belirlemekte serbesttir. Eşik değer belirlenirse diğer fonlarda aranan, eşiğin gecelik TL referans faiz oranının bileşik getirisinden düşük olamayacağı kuralı serbest fonlara uygulanmaz. Rehber'e göre yalnızca endekslerden oluşan bir eşik değer en fazla iki bileşen içerebilir.

Serbest fonlarda stopaj oranı (Ekim 2026)

Ekim 2026 itibarıyla gerçek kişiler için serbest fonlarda 9 Temmuz 2025 ve sonrasında alınan payların kazancına %17,5 stopaj uygulanır (10041 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı). Hisse senedi yoğun serbest fonlarda ise TEFAS ayrımı belirleyicidir: TEFAS'ta işlem görenlerde oran %0'dır; TEFAS'ta işlem görmeyenlerde 27 Mart 2026 ve sonrasında alınan paylar için %17,5'tir (11107 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı). Alış tarihine göre tüm oranlar ve kurumsal yatırımcılara ilişkin farklar yatırım fonu stopaj oranları yazısında yer alıyor.

Serbest fonların riskleri nelerdir?

Kaldıraç ve açığa satış: Kayıplar kaldıraçsız bir fona göre daha hızlı büyüyebilir.
Likidite: Seyrek fiyatlama ve uzun iade süreleri çıkışı geciktirebilir.
Şeffaflık ve yoğunlaşma: TEFAS dışındaki fonlarda portföy bilgisi daha sınırlıdır; yoğunlaşma sınırlarına uyumun en geç 31 Ocak 2027'ye kadar sağlanması gerekiyor.

SPK, 17 Eylül 2026 tarihli 2026/60 sayılı bülteninde, Borsa İstanbul piyasalarındaki gelişmeleri gerekçe göstererek yedi portföy yönetim şirketinin kurucusu olduğu ve TEFAS'ta işlem gören tüm fonları alım-satıma kapattı ve listelenen fonların tasfiyesine karar verdi; listedeki fonların büyük çoğunluğunun unvanında "hisse senedi serbest" ibaresi bulunuyordu. Tasfiyenin nasıl yürüdüğü fon tasfiyesi yazısında anlatılıyor. Bu bilgiler genel niteliktedir ve yatırım tavsiyesi değildir.

Fon getirisini fiyat açıklanmadan görün

Fiva, yatırım fonlarının günlük getirisini fiyatlar gün sonunda açıklanmadan önce model tabanlı olarak tahmin eder ve her tahminin geçmiş isabet oranını gösterir. Fonlar karşılaştırılabilir, kriterlere göre taranabilir; tahminler hatalı olabilir. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.

Fiva'yı inceleyin Beta programına katılın

Sık sorulan sorular

Serbest fon kimler alabilir?

Yalnızca nitelikli yatırımcılar. 26 Ekim 2026'dan itibaren bir gerçek kişinin bu statüyü alabilmesi için mevduat ve sermaye piyasası araçları dahil finansal varlıklarının 50 milyon TL'yi aşması ya da talebe dayalı profesyonel müşteri kabul edilmesi gerekir.

26 Ekim 2026'dan önce nitelikli yatırımcı olanlar statüsünü kaybeder mi?

Belgeleme şartına bağlı. SPK'nın 26 Ekim 2026 kararı sıfatı koruyan hükümleri kaldırdı; eski tutarlarla sıfat kazananlar aranan şartları sağladıklarını yatırım kuruluşuna belgelemezse nitelikli yatırımcılara özgü araçlarda yalnızca satış emri verebilir.

Serbest fon ile hedge fon aynı şey mi?

Mevzuatta "hedge fon" terimi yoktur. Serbest fon, kaldıraç, açığa satış ve türev kullanımına izin verdiği için bu kavrama en yakın yerli fon türüdür, ancak 2026'da getirilen yoğunlaşma sınırları gibi SPK kurallarına tabidir.

Kaynaklar

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir. Örneklerdeki şirket, fon ve tutarlar aksi belirtilmedikçe varsayımsaldır; belirli bir fon, hisse senedi, kripto varlık, platform veya strateji için öneri değildir. Mevzuat, vergi oranları ve piyasa kuralları değişebilir; bilgiler yazıda belirtilen tarih itibarıyla geçerlidir.