Kısa cevap: Resesyon, ekonomik faaliyetin geniş bir alana yayılan ve birkaç aydan uzun süren belirgin bir düşüş yaşamasıdır. Pratikte en çok kullanılan ölçü teknik resesyondur: reel GSYH'nin mevsim etkilerinden arındırılmış seride art arda iki çeyrek daralması. ABD'de resmi tarihleri belirleyen NBER ise tek bir kurala bağlı kalmaz; düşüşün derinliğine, yaygınlığına ve süresine birlikte bakar.
Resesyon haberleri çoğunlukla tek bir büyüme rakamı üzerinden verilir, ancak aynı kelime farklı kurumlarda farklı ölçütlerle kullanılır. Bir çeyrekte küçülen ekonomi resesyonda sayılmaz; yıllık büyümesi pozitif olan bir ekonomi ise çeyreklik bazda daralıyor olabilir.
Bu yazı teknik resesyon kuralını, NBER'in tanımını, Türkiye'de TÜİK verisiyle nasıl izlendiğini, öncü göstergeleri ve geçmiş örnekleri anlatıyor. Varlık fiyatlarıyla ilgili bölüm tarihsel mekanizmaları özetler; tahmin veya yatırım önerisi içermez.
Resesyon nedir, resesyon ne demek?
TCMB'nin terimler sözlüğü resesyonu ekonomik büyümenin belirli bir süre negatif veya yavaş olması olarak tanımlar ve ekonominin uzun vadeli büyüme oranının altında büyümesini de bu kapsama alır. Türkçede durgunluk kelimesi de çoğunlukla aynı anlamda kullanılır.
IMF'nin Finance & Development dergisinde yayımlanan temel kavramlar yazısında (Claessens ve Kose, 2019) resesyon, üretimin düştüğü ve işsizliğin arttığı süreklilik gösteren bir dönem olarak anlatılır. Aynı yazıdaki tarihsel bulgular şöyledir:
- 1960–2007 arasında 21 gelişmiş ekonomide 122 resesyon tamamlanmıştır; ülkeler çeyreklerin yaklaşık %10'unu resesyonda geçirmiştir.
- Tipik bir resesyon yaklaşık bir yıl sürer ve GSYH'de yaklaşık %2'lik düşüşle birlikte görülür; ağır resesyonlarda üretim kaybı %5'e yaklaşır.
- GSYH'nin %10'dan fazla düştüğü resesyonlar genellikle depresyon olarak adlandırılır.
Resesyon büyümenin yönüyle ilgilidir; fiyatların yönü ayrı bir konudur. Durgunluğun yüksek enflasyonla birlikte görüldüğü durum stagflasyon olarak adlandırılır.
Teknik resesyon nedir? İki çeyrek kuralı
Teknik resesyon, enflasyondan arındırılmış (reel) GSYH'nin bir önceki çeyreğe göre art arda iki çeyrek küçülmesidir. IMF yazısı bu kuralı yaygın bir pratik ölçüt olarak anar, ancak yalnızca GSYH'ye dayandığı için kapsamının dar olduğunu ve zamanlama sorunları taşıdığını, daha geniş bir gösterge setinin çoğu zaman daha iyi bir ölçü sunduğunu belirtir.
Kural için doğru seri, mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış çeyreklik büyümedir. Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre hesaplanan yıllık büyüme son dört çeyreğin birikimini taşıdığı için daralmayı geç gösterir. İki oranın farkı GSYH büyüme verisi yazısında ayrıntılı olarak anlatılıyor.
Varsayımsal örnek: Mevsimsellikten arındırılmış reel GSYH endeksi dört çeyrekte sırasıyla 100,0, 100,8, 100,3 ve 99,9 olsun.
- 2. çeyrek: 100,8 ÷ 100,0 − 1 = %0,8 büyüme
- 3. çeyrek: 100,3 ÷ 100,8 − 1 ≈ %−0,5 daralma
- 4. çeyrek: 99,9 ÷ 100,3 − 1 ≈ %−0,4 daralma
Art arda iki çeyrek daralma olduğu için teknik resesyon tanımı karşılanır. Aynı dönemde yıllık büyüme hâlâ pozitif olabilir: dördüncü çeyreğin endeksi bir yıl önceki 99,5 düzeyiyle karşılaştırılırsa yıllık değişim yaklaşık %0,4'tür. Rakamlar varsayımsaldır.
İlk açıklanan çeyreklik veri sonradan revize edilebildiği için iki çeyrek kuralının sonucu da değişebilir. Bir çeyreklik daralma revizyonla sıfırın üstüne çıkarsa teknik resesyon geriye dönük olarak ortadan kalkar.
NBER resesyonu nasıl tanımlar?
ABD'de resesyonların başlangıç ve bitiş tarihlerini Ulusal Ekonomik Araştırmalar Bürosu (NBER) bünyesindeki İş Çevrimleri Tarihleme Komitesi belirler. Komiteye göre resesyon, ekonominin geneline yayılan ve birkaç aydan uzun süren belirgin bir ekonomik faaliyet düşüşüdür. Değerlendirme üç ölçüte dayanır:
- Derinlik: Düşüşün ne kadar büyük olduğu.
- Yaygınlık: Düşüşün sektörlere ve göstergelere ne kadar yayıldığı.
- Süre: Düşüşün ne kadar sürdüğü.
Komite bu ölçütleri bir ölçüde birbirinin yerine geçebilir kabul eder: birinde çok sert bir bozulma, diğerlerindeki daha zayıf sinyali kısmen telafi edebilir. 2020 resesyonu bunun örneğidir; yalnızca iki ay sürdüğü halde düşüşün derinliği ve yaygınlığı nedeniyle resesyon sayılmıştır. NBER bu nedenle iki çeyrek kuralını kullanmaz; istihdam, gelir ve sanayi üretimi gibi aylık göstergeleri de izler.
Komite tarihleri geriye dönük olarak belirler ve tarihlemenin sonradan büyük ölçüde değiştirilmesini gerektirmeyecek kadar veri birikmesini bekler. Zirve tarihi, resesyonun yaşandığından emin olunduktan sonra, çoğu zaman birkaç ay gecikmeyle ilan edilir. Bu yüzden resesyonun başladığı resmi olarak çoğunlukla resesyonun içindeyken öğrenilir.
Türkiye'de resesyon GSYH verisiyle nasıl izlenir?
Türkiye'de resesyon için resmi bir tarihleme komitesi yoktur; değerlendirme TÜİK'in çeyreklik GSYH bültenleriyle yapılır. Teknik resesyon için bültendeki mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış zincirlenmiş hacim endeksinin bir önceki çeyreğe göre değişimine bakılır.
| Yıl | I. çeyrek | II. çeyrek | III. çeyrek | IV. çeyrek |
|---|---|---|---|---|
| 2024 | 1,0 | −0,2 | 0,6 | 1,6 |
| 2025 | 0,9 | 1,2 | 0,8 | 0,3 |
| 2026 | 0,3 | 1,1 | - | - |
Ekim 2026 itibarıyla yayımlanmış son seriye göre bu dönemde tek bir daralma çeyreği vardır: 2024'ün ikinci çeyreğinde %0,2. Hemen ardından gelen çeyrek pozitif olduğu için teknik resesyon tanımı karşılanmaz. Aynı çeyrekte takvim etkisinden arındırılmış yıllık büyüme %2,6'dır; çeyreklik daralma yıllık rakamda görünmez.
Tablo revize edilmiş güncel seriyi gösterir; geçmiş çeyreklerin değerleri her yeni bültenle yeniden hesaplanabilir. 2026 yılı üçüncü çeyrek verisi TÜİK'in duyurusuna göre 1 Aralık 2026'da yayımlanacak. Üretim ve istihdam birlikte hareket ettiği için büyüme verisi işsizlik oranı ile birlikte değerlendirilir.
Resesyon belirtileri: hangi öncü göstergeler izlenir?
GSYH çeyrek bittikten yaklaşık iki ay sonra açıklandığı için piyasalar resesyon riskini daha erken veren göstergelerle izler. Hiçbiri tek başına kesin sinyal değildir.
- Getiri eğrisi: Kısa vadeli faizlerin uzun vadelilerin üzerine çıkması, piyasanın ileride faiz indirimi beklediğini gösterir. Fed ekonomistleri Engstrom ve Sharpe'ın 2018 tarihli notu, kısa vadeli forward faiz farkının resesyonları geçmişte istatistiksel olarak öncelediğini, ancak ters dönmenin resesyona neden olmadığını vurgular. Ayrıntılar getiri eğrisi yazısında.
- İmalat PMI: İstanbul Sanayi Odası'nın her ayın ilk iş günü yayımladığı Türkiye İmalat PMI'da 50,0'ın altındaki değerler önceki aya göre kötüleşmeyi, üstündekiler iyileşmeyi gösterir; 50'den uzaklık değişimin büyüklüğünü anlatır.
- İşsizlikte hızlı artış: St. Louis Fed'in FRED veri tabanında yayımlanan Sahm kuralı göstergesi, ABD işsizlik oranının üç aylık hareketli ortalaması önceki 12 aydaki en düşük üç aylık ortalamanın en az 0,50 puan üzerine çıktığında resesyon başlangıcı sinyali verir. FRED'deki gerçek zamanlı seriye göre gösterge Eylül 2026'da 0,00 puandır.
- Sanayi üretimi, kredi ve güven endeksleri: Aylık açıklandıkları için çeyreklik GSYH'den önce yön gösterirler.
Bu verilerin açıklanma saatleri ve beklentiyle karşılaştırılması ekonomik takvim yazısında anlatılıyor.
Geçmiş resesyonlar: 1970'lerden 2020'ye
NBER'in iş çevrimi tablosu, zirve ve dip tarihlerini ay olarak verir. Daralma süresi zirveden dibe geçen ay sayısıdır.
| Resesyon | Zirve | Dip | Süre (ay) |
|---|---|---|---|
| 1969–70 | Aralık 1969 | Kasım 1970 | 11 |
| 1973–75 | Kasım 1973 | Mart 1975 | 16 |
| 1980 | Ocak 1980 | Temmuz 1980 | 6 |
| 1981–82 | Temmuz 1981 | Kasım 1982 | 16 |
| 1990–91 | Temmuz 1990 | Mart 1991 | 8 |
| 2001 | Mart 2001 | Kasım 2001 | 8 |
| 2007–09 | Aralık 2007 | Haziran 2009 | 18 |
| 2020 | Şubat 2020 | Nisan 2020 | 2 |
IMF yazısına göre Aralık 2007–Haziran 2009 resesyonu 18 ay sürmüş ve üretimde yaklaşık %3,7 düşüşe yol açmıştır; 2007 öncesindeki tipik ABD resesyonu ise yaklaşık 11 ay sürüyor ve zirveden dibe üretim yaklaşık %1,7 geriliyordu. 1973–75 ve 1980'li yılların başındaki resesyonlar petrol şokları ve yüksek enflasyonla birlikte yaşandığı için stagflasyon tartışmalarının da merkezindedir.
Tablo, resesyonların süresinin ve nedeninin birbirinden çok farklı olabildiğini gösterir: finansal krizle gelen 2007–09 resesyonu uzun, salgın kaynaklı 2020 resesyonu ise çok kısa ama derin olmuştur.
Resesyon olursa ne olur? Politika tepkileri
Resesyonda üretim ve gelir düşer, işsizlik artar, şirketlerin satış ve kârları baskı altına girer, kredi geri ödemelerinde zorluklar artabilir. Politika yapıcıların tepkisi genellikle iki kanaldan gelir:
- Para politikası: Merkez bankaları talebi desteklemek için faiz indirebilir ve likidite sağlayabilir. Örneğin Fed, 15 Mart 2020'de politika faizi hedef aralığını %0–0,25'e indirdi ve en az 500 milyar dolarlık Hazine tahvili ile en az 200 milyar dolarlık ipotek teminatlı menkul kıymet alımı açıkladı. Kararların piyasaya etkisi Fed faiz kararı yazısında anlatılıyor.
- Maliye politikası: Kamu harcamalarının artırılması, vergi ertelemeleri ve gelir desteği gibi araçlar.
Tepkinin alanı enflasyona bağlıdır. Enflasyon yüksekken faiz indirimi fiyat istikrarını riske atabileceğinden merkez bankası daha sınırlı hareket eder; bu ikilem stagflasyon dönemlerinde belirginleşir. Türkiye'de para politikası kararlarının okunması PPK faiz kararı yazısında yer alıyor.
Resesyonda altın, hisse ve tahvil ne olur?
Varlık fiyatlarının resesyondaki davranışı için sabit bir kural yoktur; sonuç resesyonun nedenine, enflasyona ve politika tepkisine bağlıdır. Tarihsel olarak öne çıkan mekanizmalar şunlardır:
- Hisse senetleri: Fiyatlar beklenen kârları yansıttığı için düşüş çoğu zaman resesyon resmi olarak ilan edilmeden önce başlar; toparlanma da ekonomik veriler iyileşmeden önce gelebilir.
- Tahviller: Faiz indirimi beklentisi güçlendiğinde tahvil getirileri düşer, fiyatları yükselir. Ancak düşük kredi kalitesine sahip ihraççılarda temerrüt riski primi artabilir.
- Altın: Faiz getirmeyen bir varlık olduğu için reel faizlerin düşmesi altını tutmanın fırsat maliyetini azaltır; belirsizlik dönemlerinde güvenli liman talebi de artabilir. Buna karşın dolar güçlenirse veya yatırımcılar nakit ihtiyacıyla her varlığı satarsa altın da düşebilir. Türkiye'de gram altın fiyatı ons fiyatının yanında dolar/TL kuruna da bağlıdır; hesap gram altın fiyatı yazısında anlatılıyor.
Bu mekanizmalar geçmişte farklı sonuçlar vermiştir ve gelecekteki fiyatlar hakkında bilgi vermez. Portföyün tek bir senaryoya bağlı kalmaması için kullanılan yöntemler portföy çeşitlendirmesi yazısında ele alınıyor.
Makro verileri Fiva'da karşılaştırın
Fiva'da enflasyon, politika faizi ve büyüme gibi göstergeler ülkeler arasında karşılaştırmalı haritalarda sunulur; ekonomik takvim ve önemli veriler günün özetinde yer alır. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.
Sık sorulan sorular
Teknik resesyon ne demek?
Reel GSYH'nin mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış seride bir önceki çeyreğe göre art arda iki çeyrek daralmasıdır. Yaygın bir pratik ölçüttür, ancak NBER gibi kurumlar resesyonu yalnızca bu kurala göre belirlemez.
Resesyon ile durgunluk aynı şey mi?
Türkçede çoğunlukla aynı anlamda kullanılır. TCMB'nin sözlüğü resesyonu ekonomik büyümenin belirli bir süre negatif veya yavaş olması olarak tanımlar; GSYH'nin %10'dan fazla düştüğü ağır durumlar ise depresyon olarak adlandırılır.
Türkiye resesyonda mı?
Ekim 2026 itibarıyla TÜİK'in son verisine göre hayır: 2026'nın ilk iki çeyreğinde GSYH bir önceki çeyreğe göre %0,3 ve %1,1 büyüdü. Güncel seride son daralma çeyreği 2024'ün ikinci çeyreğidir ve tek çeyrekte kalmıştır.
Resesyon ne kadar sürer?
IMF'nin derlediği verilere göre tipik bir resesyon yaklaşık bir yıl sürer. ABD'de 1969 sonrası resesyonlar NBER tarihlerine göre 2 ay (2020) ile 18 ay (2007-09) arasında değişmiştir.
Resesyonda altın ne olur?
Sabit bir kural yoktur. Reel faizlerin düşmesi ve belirsizlik altını destekleyebilir, ancak doların güçlenmesi veya nakit ihtiyacıyla yapılan satışlar fiyatı düşürebilir; Türkiye'de gram altında dolar/TL kuru da belirleyicidir.
Kaynaklar
- NBER: Business Cycle Dating (resesyon tanımı; derinlik, yaygınlık ve süre ölçütleri) (yeni sekmede açılır)
- NBER: US Business Cycle Expansions and Contractions (zirve ve dip tarihleri) (yeni sekmede açılır)
- IMF Finance & Development: Claessens ve Kose, Recession: When Bad Times Prevail (Back to Basics) (yeni sekmede açılır)
- TCMB: Terimler Sözlüğü (resesyon) (yeni sekmede açılır)
- TÜİK: Dönemsel Gayrisafi Yurt İçi Hasıla, II. Çeyrek: Nisan-Haziran 2026 (31 Ağustos 2026), mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış tablo (yeni sekmede açılır)
- Federal Reserve, FEDS Notes: Engstrom ve Sharpe, (Don't Fear) The Yield Curve (28 Haziran 2018) (yeni sekmede açılır)
- FRED (St. Louis Fed): Real-time Sahm Rule Recession Indicator (SAHMREALTIME) (yeni sekmede açılır)
- İstanbul Sanayi Odası: İSO Türkiye İmalat PMI (yeni sekmede açılır)
- Federal Reserve: Basın duyurusu, 15 Mart 2020 (faiz indirimi ve varlık alımları) (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.