Kısa cevap: Değişken fon, portföy sınırları itibarıyla SPK'nın tanımladığı hisse senedi, borçlanma araçları, kıymetli madenler, fon sepeti, para piyasası ve katılım fonlarından hiçbirine girmeyen yatırım fonudur; varlık dağılımı izahnamedeki sınırlar içinde yöneticinin takdiriyle değişir. Karma fonda ise en az iki varlık sınıfının her biri en az %20, birlikte en az %80 olmak zorundadır. Ekim 2026 itibarıyla 9 Temmuz 2025 ve sonrasında alınan değişken fon paylarının kazancına %17,5 stopaj uygulanır.
Değişken fon, Sermaye Piyasası Kurulu'nun (SPK) Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği'nde (III-52.1) sayılan hisse senedi, borçlanma araçları, kıymetli madenler, fon sepeti, para piyasası ve katılım fonlarının portföy sınırlarından hiçbirine bağlı olmayan fondur ve "Değişken Şemsiye Fon"a bağlı olarak ihraç edilir. Hisse, tahvil, altın ve döviz cinsi varlıkların oranını izahnamedeki strateji ve sınırlar içinde portföy yöneticisi belirler; bu yüzden aynı fonun bir yıl önceki ve bugünkü portföyü birbirinden çok farklı olabilir.
Karma fon ise asgari oranlara bağlı ayrı bir türdür. İki tür arasındaki fark riski değil, yöneticinin hareket alanını belirler.
Değişken fon nedir? SPK'daki tanımı
Tebliğ'in 6. maddesi şemsiye fon türlerini sayar. Birinci fıkranın (a) bendindeki dört türde fon toplam değerinin en az %80'i devamlı olarak ilgili varlık grubunda tutulur: borçlanma araçları, hisse senedi, kıymetli madenler ve fon sepeti. Para piyasası fonları vadesine en fazla 184 gün kalmış araçlara, katılım fonları faize dayalı olmayan araçlara yatırım yapar. Aynı fıkranın (ç) bendine göre portföy sınırlamaları itibarıyla bu türlerden hiçbirine girmeyen fonlar "Değişken Şemsiye Fon"a bağlanır.
Tanım bir dışlama kuralıdır: değişken fonun neye yatırım yapacağını Tebliğ değil, fonun izahnamesindeki yatırım stratejisi belirler. Esneklik sınırsız da değildir. Serbest fonlar dışındaki tüm fonlar gibi değişken fonlar da Tebliğ'in 17 ila 24. maddelerindeki genel sınırlara tabidir. Ekim 2026 itibarıyla başlıcaları şunlardır:
- Fon toplam değerinin %10'undan fazlası tek bir ihraççının araçlarına yatırılamaz; %5'ini aşan ihraççıların toplamı %40'ı, aynı gruba ait araçların toplamı %20'yi geçemez (madde 17).
- Fon paylarına, menkul kıymet yatırım ortaklığı paylarına, yurt dışı borsa yatırım fonlarına ve yabancı fonlara yapılan yatırım toplamda %20 ile sınırlıdır; Türkiye'de kurulu borsa yatırım fonları bu toplam sınırın dışındadır (madde 18).
- Türev araçlardan doğan açık pozisyon fon toplam değerini aşamaz; fon açığa satış ve kredili menkul kıymet işlemi yapamaz (madde 24).
SPK'nın Yatırım Fonlarına İlişkin Rehberi'ne göre toplam değerinin en az %80'i devamlı olarak döviz cinsi araçlardan oluşan fonların unvanına "(Döviz)", döviz cinsi varlık ve kıymetli maden taşımayan fonlarınkine "(TL)" ibaresi eklenir; "Değişken (Döviz) Fon" bunun bir örneğidir.
Değişken fon ile karma fon arasındaki fark nedir?
Karma şemsiye fon Tebliğ'de sayılmaz; SPK bu türü, Tebliğ'in yeni şemsiye fon türleri belirleme yetkisine dayanarak Rehber'de tanımlamıştır; tanımın yürürlükteki metni 23 Mayıs 2016 tarihli ve 17/573 sayılı Kurul Kararı ile belirlenmiştir. Rehber'e göre karma fonda ortaklık payları, borçlanma araçları, kira sertifikaları ile altın ve diğer kıymetli madenlerden (ve bunlara dayalı araçlardan) en az ikisinin her biri fon toplam değerinin en az %20'si, birlikte en az %80'i olmalıdır. Değişken fonda böyle bir alt sınır yoktur.
| Özellik | Değişken fon | Karma fon |
|---|---|---|
| Dayanak | Tebliğ, madde 6/1-ç | Rehber, bölüm 1.1 |
| Asgari varlık oranı | Yok; izahnamedeki stratejiye bağlı | En az iki varlık sınıfı ayrı ayrı %20, birlikte %80 |
| Tek varlık sınıfında yoğunlaşma | İzahname izin veriyorsa mümkün | İkinci varlık sınıfı en az %20 tutulur |
| Azami toplam gider oranı (Ekim 2026) | Yıllık %3,65 | Yıllık %3,65 |
| Stopaj (9 Temmuz 2025 ve sonrasında alınan paylar) | %17,5 | %17,5 |
Örnek: Dört varsayımsal fonun bir günlük dağılımı aşağıda yer alıyor. Kalan kısımlar ters repo ve mevduat gibi kısa vadeli araçlardır.
| Fon | Hisse | Borçlanma aracı | Altın | Değerlendirme |
|---|---|---|---|---|
| A | %55 | %30 | %10 | Karma şartını sağlar: hisse ve borçlanma aracı ayrı ayrı %20'nin, birlikte %80'in üzerindedir (%85). |
| B | %70 | %15 | %0 | Karma değildir; hisse %80'in altında olduğu için hisse senedi fonu da değildir. Değişken fona uyar. |
| C | %85 | %10 | %0 | Hisse senedi fonu sınırını sağlar; izahnamesi izin veren bir değişken fonda da görülebilir. |
| D | %10 | %25 | %25 | Karma şartını sağlamaz: iki sınıf %20'yi aşsa da toplam %60'ta kalır. |
Tür, tek günün dağılımından değil izahnamenin taahhüt ettiği sınırdan anlaşılır. A fonunun dağılımı bir değişken fonda da görülebilir; değişken fonun yöneticisi ertesi ay borçlanma araçlarını %5'e indirebilir, karma fonun yöneticisi ise en az iki varlık sınıfını %20'nin üzerinde tutmak zorundadır. Rakamlar varsayımsaldır.
Yönetici takdiri neyi kapsar, neyi kapsamaz?
Değişken fonda yöneticinin takdiri, izahnamedeki yatırım stratejisi ve varlık sınıfı bazında belirlenen asgari ve azami oranlar içinde kullanılır. Bir izahname hisse oranını %0 ile %100 arasında serbest bırakabilirken bir diğeri çok daha dar bir bant çizebilir.
Takdirin sınırlarını mevzuat şöyle çizer:
- Strateji değişikliği: Yatırımcıların kararını etkileyebilecek izahname değişiklikleri SPK onayından sonra KAP'ta ve kurucunun internet sitesinde duyurulur; Tebliğ'in 13. maddesine göre yeni hükümler duyurudan en az 10 iş günü sonra yürürlüğe girer.
- Unvan: Tebliğ'in 7. maddesine göre unvan yatırım stratejisine uygun olmak zorundadır ve fonun diğer fonlardan üstün olduğunu ima edemez. Rehber, stratejiyi ayırt eden ibarelere örnek olarak "Mutlak Getiri Hedefli Değişken Fon" unvanını verir; değişken fonların unvanına varlık seçiminde kullanılan tekniği veya risk değerini yansıtan bir ibare eklenebilir.
- Sınır aşımı: Fiyat hareketleri gibi yöneticinin kontrolü dışındaki nedenlerle sınırlar aşılırsa Tebliğ'in 24. maddesi en geç 30 gün içinde uyum sağlanmasını ister.
- Karşılaştırma ölçütü: Ölçüt veya eşik değer, tür değişimi dışında yalnızca izleyen hesap döneminin başından itibaren geçerli olmak üzere değiştirilebilir.
Karşılaştırma ölçütü ve eşik değer nasıl okunur?
SPK'nın Performans Sunumu Tebliği'ne (VII-128.5) göre karşılaştırma ölçütü, fonun getirisinin kıyaslandığı endeks veya endekslerdir ve yatırım stratejisine uygun olmalıdır. Tebliğ, portföydeki varlıklardan bağımsız olarak döviz veya enflasyon gibi endekslerin ölçüt olarak kullanılmasına izin vermez. Belirli bir yatırım stratejisi bulunmayan, stratejisi sürekli değişen, çoklu varlık gruplarına yatırım yapan veya mutlak getiri hedefleyen fonlarda ölçüt yerine eşik değer kullanılabilir. Bu tarif değişken fonlara uyar.
Okurken dört nokta belirleyicidir:
- TLREF tabanı: Dönem başında belirlenen eşik değer, Borsa İstanbul'un yayımladığı Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranı'nın (TLREF) aynı döneme denk gelen bileşik getirisinden düşük kalırsa eşik değer olarak TLREF'in getirisi kullanılır. Portföyünün %51'ini devamlı olarak yabancı para cinsinden varlıklara yatıran fonlar için Kurul farklı bir alt sınır belirleyebilir.
- Ağırlıklar: Birden fazla endeksin ağırlıklandırılmasıyla kurulan bir ölçüt, yöneticinin kendini hangi dağılımla kıyasladığını gösterir.
- Getiri endeksi: Rehber'e göre ölçütünde pay endeksi bulunan fonlar fiyat endekslerini değil pay getiri endekslerini kullanır.
- Nispi getiri: Fonun vergi öncesi getirisinden ölçütün veya eşik değerin getirisi çıkarılarak bulunur; pozitif ya da negatif olabilir.
Örnek: Varsayımsal bir değişken fonun izahnamesinde yıllık eşik değer %30 olarak belirlenmiş olsun. Fonun bir yıllık vergi öncesi getirisi %40, aynı dönemde TLREF'in bileşik getirisi %38 olsun.
Eşik değer (%30) TLREF getirisinin (%38) altında kaldığı için kıyaslamada %38 kullanılır. Nispi getiri 40 − 38 = 2 puandır; ilan edilen %30 esas alınsaydı fark 10 puan görünecekti.
Fonun getirisi %35 olsaydı fon TL cinsinden kazanç sağlamış olmasına karşın nispi getirisi −3 puan olurdu. Rakamlar varsayımsaldır.
Değişken fonun risk değeri kaç olur?
Risk değeri fon türüne göre atanmaz. Rehber'e göre her fon için son beş yıllık haftalık getirilerden hesaplanan yıllık oynaklığa göre 1 ile 7 arasında belirlenir. Kısa vadeli araç ağırlıklı bir değişken fon alt, hisse ağırlıklı olan üst basamaklarda yer alabilir. Ayrıntılar fon risk değeri yazısında.
Değişken fonları doğrudan ilgilendiren iki kural vardır:
- Karşılaştırma ölçütü olmayan fonlar: Eşik değer kullanan bir fonda iki değer hesaplanır: fonun kendi beş yıllık getirilerinden çıkan değer ve fonun hesaplama günündeki varlık dağılımıyla kurulan bir referans portföyün beş yıllık getirilerinden çıkan değer. Büyük olanı esas alınır. Böylece geçmişte sakin seyreden ancak bugün hisse ağırlığını artırmış bir fonun risk değeri yalnızca eski verisine dayanmaz.
- Risk değerine göre ayrışan fonlar: Değişken, fon sepeti ve katılım şemsiye fonlarına bağlı olarak stratejisi risk değerine göre belirlenen fonların unvanında Muhafazakar veya Temkinli (1-2), Dengeli (3-4), Atak, Dinamik veya Büyüme (4-5) ya da Agresif (5-7) ibaresi yer alır. Bir portföy yönetim şirketi aynı türde normalde en fazla iki fon ihraç edebilir; bu yöntemde her risk grubundan en fazla bir fon çıkarılır ve sayı, risk değerine göre ayrışanlar dahil dördü geçemez.
İzahname, yatırımcı bilgi formu ve KAP'ta portföy takibi
Dağılım yöneticinin elinde olduğu için değişken fonun belgeleri düzenli kontrol gerektirir. Hepsi fonun KAP sayfasında yayımlanır:
- İzahname: Yatırım stratejisi, varlık sınıfı bazında asgari ve azami oranlar, karşılaştırma ölçütü veya eşik değer, yönetim ücreti ve alım satım esasları burada yazar. Bağlayıcı metindir.
- Yatırımcı bilgi formu: Tebliğ'in 12. maddesine göre en fazla iki sayfalık bu özet; yatırım amacı ve portföy dağılımı, geçmiş performans, yönetim ücreti ve toplam gider oranı, risk ve getiri profili ile alım satım esaslarını içerir.
- Aylık portföy dağılım raporu: Yatırım Fonlarının Finansal Raporlama Esaslarına İlişkin Tebliğ'e (II-14.2) göre ilgili ayı izleyen altı iş günü içinde kamuya açıklanır. Ardışık birkaç rapor yan yana konduğunda yöneticinin hisse, borçlanma aracı, altın ve döviz ağırlıklarını nasıl değiştirdiği görülür.
- Performans sunum raporu: VII-128.5'e göre portföy dağılımını, paylarının sektörel dağılımını, fonun ve ölçütün standart sapmasını ve riske göre düzeltilmiş getiriyi içerir.
- Toplam gider oranı bildirimi: Üç aylık dönemlerin bitimini izleyen altı iş günü içinde yayımlanır.
Rapor yalnızca ay sonundaki dağılımı gösterir. Bildirimlerin KAP'ta nasıl bulunacağı KAP bildirimleri nasıl okunur yazısında, fon seçiminde bakılan diğer ölçütler yatırım fonu seçerken nelere bakılır yazısında anlatılıyor.
Değişken fonda stopaj ve gider
Ekim 2026 itibarıyla gerçek kişilerin 9 Temmuz 2025 ve sonrasında aldığı değişken fon paylarının kazancına %17,5 stopaj uygulanır (8 Temmuz 2025 tarihli ve 10041 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı). 5 Eylül 2026'da yürürlüğe giren 11734 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı bu oranı değiştirmedi. Daha önce alınan paylarda alış tarihine göre farklı oranlar geçerlidir; dönemler yatırım fonu stopaj oranları yazısında yer alıyor.
Hisse ağırlığı yüksek olsa da değişken fon %0 orandan yararlanamaz: Tebliğ'in 6. maddesi hisse senedi yoğun fon niteliğini yalnızca hisse senedi şemsiye fonuna veya serbest şemsiye fona bağlı fonlara tanır; ayrıntılar hisse senedi yoğun fon yazısında. Gelir İdaresi Başkanlığı'nın (GİB) geçici 67. madde rehberine göre ise portföyünün sürekli olarak en az %51'i Borsa İstanbul'da işlem gören hisse senetlerinden oluşan fonların bir yıldan uzun süre elde tutulan paylarının satışından doğan kazanç tevkifat kapsamında değildir. Bu istisna fon türüne değil portföyün sürekli yapısına bağlıdır; bir değişken fonun bundan yararlanıp yararlanmadığı izahnamedeki hisse oranı taahhüdünden anlaşılır.
Örnek: Varsayımsal bir yatırımcı 9 Temmuz 2025'ten sonra bir değişken fondan 100.000 TL'lik pay alıp 14 ay sonra 130.000 TL'ye satıyor olsun. Kazanç 30.000 TL'dir.
Fonun izahnamesinde sürekli %51 Borsa İstanbul hissesi taahhüdü yoksa 30.000 × 0,175 = 5.250 TL stopaj kesilir ve net kazanç 24.750 TL olur. İzahname bu taahhüdü içeriyor ve şart sağlanmışsa bir yılı aşan elde tutma nedeniyle stopaj kesilmez. Rakamlar varsayımsaldır.
Gider tarafında değişken fonlar Tebliğ'in Ek-4 tablosunda "diğer fonlar" grubundadır: Ekim 2026 itibarıyla azami toplam gider oranı günlük yüzbinde 10, yıllık %3,65'tir. Gerçekleşen oranın nasıl okunacağı fon yönetim ücreti ve toplam gider oranı yazısında anlatılıyor. Değişken fonlar portföylerinin bir kısmını başka fonlara ayırabilir; portföyün en az %80'inin fonlardan oluştuğu yapılar ise ayrı bir tür olan fon sepeti fonu kapsamına girer.
Fon getirisini fiyat açıklanmadan görün
Fiva, yatırım fonlarının günlük getirisini fiyatlar gün sonunda açıklanmadan önce model tabanlı olarak tahmin eder ve her tahminin geçmiş isabet oranını gösterir. Fonlar karşılaştırılabilir, kriterlere göre taranabilir; tahminler hatalı olabilir. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.
Sık sorulan sorular
Değişken fon riskli midir?
Risk türden değil portföy dağılımından gelir. Değişken fonların risk değeri 1 ile 7 arasında herhangi bir basamakta olabilir; yatırımcı bilgi formundaki risk değeri izahnamedeki varlık bantlarının genişliğiyle birlikte okunur.
Değişken fon ile karma fon arasındaki fark nedir?
Karma fonda ortaklık payı, borçlanma aracı, kira sertifikası ve kıymetli madenlerden en az ikisinin her biri en az %20, birlikte en az %80 olmak zorundadır. Değişken fonda böyle bir alt sınır yoktur; oranlar izahnamede belirlenir.
Değişken fonda stopaj ne kadar?
Ekim 2026 itibarıyla gerçek kişilerin 9 Temmuz 2025 ve sonrasında aldığı paylarda oran %17,5'tir. Değişken fon hisse senedi yoğun fon olamaz; portföyü sürekli olarak en az %51 Borsa İstanbul hissesinden oluşan fonlarda bir yıldan uzun elde tutulan paylar stopaja tabi değildir.
Değişken fonun portföyü nereden görülür?
Fonun KAP sayfasında her ay, ilgili ayı izleyen altı iş günü içinde portföy dağılım raporu yayımlanır.
Eşik değer ile karşılaştırma ölçütü arasındaki fark nedir?
Karşılaştırma ölçütü fonun stratejisine uygun endeks veya endekslerden oluşur. Eşik değer ise ölçüt belirlenemeyen fonlarda kullanılan kıyas değeridir; serbest ve özel fonlar dışında, aynı dönemin TLREF bileşik getirisinin altında kalırsa yerine TLREF getirisi kullanılır.
Kaynaklar
- SPK: Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (III-52.1), madde 6, 7, 12, 13, 17, 18, 24 ve Ek-4 (yeni sekmede açılır)
- SPK: Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber (1.1 karma şemsiye fon, 1.2, 2 fon unvanı, 9.3.2 risk değeri, 9.6 pay getiri endeksleri) (yeni sekmede açılır)
- SPK: Performans Sunumu Tebliği (VII-128.5), madde 4, 7, 8 ve 12 (EGM arşivi) (yeni sekmede açılır)
- SPK: Yatırım Fonlarının Finansal Raporlama Esaslarına İlişkin Tebliğ (II-14.2), madde 10 ve 11 (yeni sekmede açılır)
- GİB: G.V.K. Geçici 67. Madde Uygulaması ile İlgili Olarak Gerçek Kişilere Yönelik Vergi Rehberi (2026) (yeni sekmede açılır)
- GİB: 11734 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı açıklayıcı bilgi notu (5 Eylül 2026 tarihli ve 33361 sayılı Resmî Gazete; gerçek kişilerde %17,5 oranı) (yeni sekmede açılır)
- Borsa İstanbul: TLREF (Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranı) (yeni sekmede açılır)
- KAP: fon sayfaları, izahnameler ve portföy dağılım raporları (yeni sekmede açılır)
- TEFAS: Fon Bilgilendirme Platformu (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.