Kısa cevap: CDS (kredi temerrüt takası), bir borçlunun ödeme yapmaması veya borcunu yeniden yapılandırması gibi kredi olaylarına karşı koruma sağlayan, tezgâhüstü işlem gören bir türev sözleşmedir. Koruma alan taraf, nominal tutarın yıllık yüzdesi olarak baz puanla ifade edilen bir prim öder. Bir ülkenin 5 yıllık CDS primi, piyasanın o ülkenin borcuna biçtiği kredi riskinin, yani ülke risk priminin göstergesi olarak izlenir.
CDS (credit default swap), Türkçede kredi temerrüt takası ya da kredi temerrüt swabı olarak geçer; TCMB yayınlarında "kredi temerrüt takası" terimi kullanılır. Haberlerde geçen "CDS primi geriledi" ifadesi, bir ülkenin dış borcuna karşı alınan korumanın yıllık maliyetinin düştüğünü anlatır. Bu maliyet değiştiğinde Hazine'nin, bankaların ve şirketlerin yurt dışından borçlanma maliyeti de genellikle aynı yönde hareket eder.
Aşağıda sözleşmenin işleyişi, primin baz puan olarak okunması, eurobond getirileriyle ilişkisi, primi hareket ettiren etkenler ve göstergenin sınırları anlatılıyor. Yazıda güncel bir CDS seviyesi veya tahmin verilmez; örneklerdeki rakamlar varsayımsaldır.
CDS nasıl çalışır?
Avrupa Merkez Bankası'nın (ECB) Ağustos 2009 tarihli raporuna göre CDS, tezgâhüstü (OTC) işlem gören bir kredi türevidir ve iki taraf arasında yapılan bir sözleşmedir. Koruma alıcısı düzenli bir prim ve/veya peşin bir ödeme yapar; karşılığında koruma satıcısı, referans kuruluşta bir kredi olayı yaşanırsa ödeme yapmayı üstlenir. Referans kuruluş bir şirket, banka ya da devlet olabilir; devlet borcuna yazılan sözleşmeye ülke CDS'si denir. Sözleşmelerin standart belgeleme çerçevesini, ISDA'nın 2003 tanımlarını güncelleyen 2014 ISDA Kredi Türevleri Tanımları oluşturur.
- Kredi olayı: ECB'nin aktardığı 2003 ISDA tanımları iflas, ödeme yapmama, yeniden yapılandırma, borcun vadesinden önce muaccel hale gelmesi ve borcun reddi ya da moratoryum gibi olayları kapsar. IMF'ye göre ülke CDS'lerinde temel kredi olayları faiz veya anaparanın ödenmemesi ve borcun yeniden yapılandırılmasıdır.
- Kararı kim verir: Kredi olayı yaşanıp yaşanmadığına, alıcı ve satıcı taraftaki piyasa katılımcılarından oluşan Kredi Türevleri Belirleme Komiteleri (Credit Derivatives Determinations Committees) karar verir; komiteler kredi olayından sonra açık artırma yapılıp yapılmayacağını da belirler.
- Ödeme: IMF'ye göre kredi olayında satıcı, nominal tutar ile teslim edilebilir borçların geri kazanım değeri arasındaki farkı öder. IMF'nin 2013 değerlendirmesine göre sözleşmeler artık çoğunlukla iki aşamalı bir açık artırmayla belirlenen geri kazanım değeri üzerinden nakit olarak kapanır.
IMF'ye göre 2009'dan bu yana koruma alıcısı, kote edilen primi doğrudan ödemek yerine 25, 100, 300, 500 veya 1.000 baz puan gibi standart sabit yıllık primlerden birini öder; kote edilen prim ile sabit prim arasındaki fark peşin bir ödemeyle kapatılır. ECB'ye göre prim üç ayda bir ödenir. CDS sigortaya benzese de koruma alıcısının ilgili tahvile sahip olması gerekmez; bu nedenle CDS hem riskten korunma hem de bir ülkenin kredi görünümü hakkında pozisyon almak için kullanılır.
Örnek: Varsayımsal bir banka, elindeki 10 milyon dolarlık devlet tahvilini korumak için 5 yıllık CDS alsın; kote edilen prim 300 baz puan olsun. Yıllık koruma maliyeti 10.000.000 × %3 = 300.000 dolardır; üç aylık ödemelerle her çeyrekte yaklaşık 75.000 dolar ödenir.
İki yıl sonra bir kredi olayı yaşansın ve açık artırmada geri kazanım değeri nominalin %30'u olarak belirlensin. Koruma satıcısı 10.000.000 × (1 − 0,30) = 7.000.000 dolar öder ve prim ödemeleri sona erer. Piyasa değeri yaklaşık 3 milyon dolara inmiş tahvili elinde tutan banka, bu ödemeyle nominal değere yakın bir tutarı korumuş olur. Kredi olayı yaşanmazsa banka beş yıl boyunca yalnızca primi öder. Tüm rakamlar varsayımsaldır.
5 yıllık CDS primi ve baz puan nasıl okunur?
CDS primi, korumanın yıllık maliyetinin nominal tutara oranıdır ve baz puanla ifade edilir; 1 baz puan %0,01'e, 100 baz puan %1'e eşittir. IMF'nin tanımıyla ülke CDS primi, kredi olayına karşı sağlanan korumanın nominal tutarın yüzdesi olarak etkin yıllık maliyetidir. Haberlerde ve ülke karşılaştırmalarında genellikle 5 yıllık vade kullanılır; TCMB'nin Finansal İstikrar Raporu ve IMF'nin analizleri de 5 yıllık primlere dayanır.
Prim kabaca temerrüt olasılığı ile temerrüt halinde beklenen kaybın çarpımını yansıtır. Bu ilişkiden sık kullanılan bir yaklaşık hesap türetilir: yıllık örtük temerrüt olasılığı ≈ CDS primi ÷ (1 − geri kazanım oranı).
| 5 yıllık CDS primi | Yıllık örtük olasılık | 5 yıllık kümülatif olasılık |
|---|---|---|
| 100 baz puan | %1,67 | %8,1 |
| 200 baz puan | %3,33 | %15,6 |
| 300 baz puan | %5,00 | %22,6 |
| 500 baz puan | %8,33 | %35,3 |
| 1.000 baz puan | %16,67 | %59,8 |
Kümülatif olasılık, yıllık olasılığın beş yıl sabit kaldığı varsayımıyla 1 − (1 − yıllık olasılık)5 formülüyle bulunur. Bu oranlar gerçekleşecek temerrüdün tahmini değildir: prim, temerrüt beklentisinin yanında risk primi, likidite ve karşı taraf riski gibi unsurları da içerir. Geri kazanım varsayımı da sonucu değiştirir; aynı 300 baz puan, %25 geri kazanımla yıllık %4'lük örtük olasılığa karşılık gelir.
Ülke risk primi olarak CDS ne anlatır?
IMF'nin Nisan 2013 tarihli Küresel Finansal İstikrar Raporu'na göre ülke CDS primleri, piyasada kredi riskinin göstergesi olarak yaygın biçimde kullanılır. Rapordaki analize göre CDS primleri de tahvil getiri farkları da ekonomik temelleri ve piyasa koşullarını benzer biçimde yansıtır; stres dönemlerinde ise CDS yeni bilgiyi tahvillere göre daha hızlı fiyatlayabilir. TCMB de raporlarında CDS primini ülke risk primi olarak anar.
Gösterge, borçlanma maliyetleriyle doğrudan bağlantılıdır. TCMB'nin 28 Kasım 2025 tarihli Finansal İstikrar Raporu'na göre Mayıs 2023'ten rapor tarihine kadar Türkiye'nin 5 yıllık CDS primi yaklaşık 340 baz puan geriledi ve bu düşüş eurobond primlerinde 440 baz puanlık gerilemeye yol açtı. Raporda, CDS primlerinin modelin ima ettiği değere yakınsamasının Türkiye'nin karşı taraf riskinin azaldığını gösterdiği değerlendirildi. 22 Mayıs 2026 tarihli raporda ise ülke risk primindeki artışın sınırlı kalmasıyla bankacılık ve reel sektörün yurt dışı finansman koşullarındaki olumlu görünümün korunduğu belirtildi.
CDS ile eurobond getirisi arasındaki ilişki nedir?
Gelişmekte olan ülkelerin CDS sözleşmeleri genellikle bu ülkelerin döviz cinsinden dış borçlanma araçlarına, yani eurobondlarına referans verir; IMF de bu ülkelerde CDS primlerini dış borç tahvillerinin getiri farklarıyla karşılaştırır. Bir eurobondun getirisi kabaca iki parçadan oluşur: aynı vadeli risksiz kabul edilen getiri (ABD Hazine tahvili veya swap oranı) ve ülkenin kredi riskini yansıtan getiri farkı. CDS primi bu ikinci parçayla yakından ilişkilidir.
İkisi arasındaki farka CDS-tahvil bazı denir: baz = CDS primi − tahvil getiri farkı. IMF'ye göre teoride arbitraj nedeniyle baz sıfıra yakın olmalıdır. CDS primi tahvil farkından düşükse (negatif baz) tahvil alıp CDS ile korunmak, tersi durumda ters pozisyon kazançlı olabilir. Uygulamada işlem ve fonlama maliyetleri, karşı taraf riski, teslim edilebilecek en ucuz tahvili seçme hakkı ve para birimi uyumsuzluğu gibi etkenler bazı sıfırdan uzaklaştırabilir.
Örnek: Varsayımsal olarak 5 yıl vadeli bir dolar cinsi eurobond %7,10 getiri sağlasın ve aynı vadeli swap oranı %3,90 olsun. Tahvilin getiri farkı 7,10 − 3,90 = 3,20 puan, yani 320 baz puandır. Aynı vadeli CDS primi 290 baz puansa baz 290 − 320 = −30 baz puandır. Tahvili alıp CDS ile koruma satın alan bir yatırımcı, maliyetler hesaba katılmadan kredi riskinden arındırılmış yaklaşık 30 baz puanlık yıllık ek getiri elde eder. Rakamlar varsayımsaldır.
TCMB'nin Kasım 2025 raporundaki 340 ve 440 baz puanlık düşüşler, iki ölçünün aynı yönde fakat birebir aynı büyüklükte hareket etmediğini gösterir. TL cinsi devlet tahvillerinin faizi ise kur ve enflasyon beklentilerini de içerir; tahvil fiyatı ile faiz arasındaki ilişki tahvil ve bono yazısında anlatılıyor.
CDS primini yükselten ve düşüren etkenler nelerdir?
TCMB'nin Kasım 2025 raporunda Türkiye için ima edilen CDS seviyesini hesaplayan panel model, primin makroekonomik temeller, küresel finansal koşullar, piyasa likiditesi ve yatırımcı davranışından aynı anda etkilendiğini kabul eder. Modelin açıklayıcı değişkenleri mali denge ve cari denge değişimi, rezerv/GSYİH oranı, kredi notu, ABD ile reel faiz farkı, enflasyon, büyüme, opsiyonların ima ettiği kur oynaklığı, VIX endeksi, Brent petrol fiyatı ve dolar endeksidir (DXY). IMF'nin 2013 analizi de kamu borcu, büyüme ve döviz rezervlerini anlamlı temel etkenler olarak bulur.
| Etken | Primi genellikle yükselten durum | Primi genellikle düşüren durum |
|---|---|---|
| Kamu borcu ve bütçe | Borcun, özellikle döviz cinsi borcun artması; bütçe açığının büyümesi | Borç oranının düşmesi, mali dengenin iyileşmesi |
| Dış denge ve rezervler | Cari açığın büyümesi, rezervlerin erimesi | Cari dengenin iyileşmesi, rezerv artışı |
| Enflasyon ve büyüme | Yüksek enflasyon, zayıf büyüme | Dezenflasyon, güçlü büyüme |
| Kredi notu | Not indirimi veya negatif görünüm | Not artırımı veya pozitif görünüm |
| Küresel koşullar | Yükselen VIX, güçlenen dolar, petrol ithalatçısı ülkeler için petrol fiyatı artışı | Risk iştahının artması, zayıflayan dolar |
| Jeopolitik riskler | Çatışma ve belirsizliğin artması | Gerginliğin azalması |
TCMB'nin Mayıs 2026 raporu küresel etkenlerin ağırlığına bir örnek sunar: jeopolitik gelişmeler, petrol fiyatlarındaki arz şoku ve doların güvenli liman talebiyle değer kazanması gelişmekte olan ülkelerin CDS primlerini yükseltmiş, Nisan ayında ateşkes görüşmelerinin başlamasıyla primlerde gerileme görülmüştür. Bu nedenle enflasyon ve cari denge verileri ile PPK faiz kararları gibi ülkeye özgü gelişmeler küresel veri akışıyla birlikte izlenir; açıklanma takvimi ekonomik takvim yazısında yer alıyor.
CDS verisi nereden izlenir?
CDS borsada değil tezgâhüstü piyasada işlem gördüğü için hisse senedi gibi tek bir resmi kapanış fiyatı yoktur. İzlenen değerler, veri sağlayıcılarının piyasa katılımcılarından derlediği kotasyonlardır; TCMB'nin Finansal İstikrar Raporu'ndaki CDS grafiklerinin kaynağı da Bloomberg'dir. Ekim 2026 itibarıyla TCMB'nin en güncel Finansal İstikrar Raporu, 22 Mayıs 2026 tarihli 42. sayıdır. Takipte şu noktalar kontrol edilir:
- Vade: Haberlerde genellikle 5 yıllık prim kastedilir; 1, 3 veya 10 yıllık primler farklı seviyelerde olabilir.
- Tarih ve saat: Kotasyonlar gün içinde değişir; farklı kaynaklar farklı saatlerdeki veya alış ve satış kotasyonlarının ortasındaki değeri gösterebilir.
- Karşılaştırma grubu: TCMB, Mayıs 2026 raporunda Türkiye, Brezilya, Kolombiya, Endonezya, Meksika, Güney Afrika, Filipinler ve Şili'den oluşan bir gelişmekte olan ülkeler ortalaması kullanır. Ülkeye özgü hareketi küresel hareketten ayırmak için prim bu tür bir grupla birlikte okunur.
- Kredi olayı kararları: Bir ülke veya şirket için yapılan kredi olayı başvuruları ve kararlar, Kredi Türevleri Belirleme Komiteleri'nin internet sitesinde yayımlanır.
Haberlerdeki diğer piyasa terimleri için piyasa rehberi sayfasına bakılabilir.
CDS'nin sınırlamaları nelerdir?
- Olasılık değil fiyat: Prim, temerrüt beklentisinin yanında risk primi, likidite ve karşı taraf riskini de içerir; yukarıdaki olasılık hesabı yalnızca yaklaşıktır.
- Piyasa derinliği: IMF'ye göre ülke CDS'leri devlet borcu piyasasının küçük bir parçasıdır: Haziran 2012 sonunda yaklaşık 3 trilyon dolar nominal tutar, 2011 sonundaki 50 trilyon dolarlık toplam devlet borcuyla karşılaştırılır. Sığ piyasada az sayıda işlem primi hareket ettirebilir.
- Karşı taraf riski: ECB'nin raporuna göre CDS piyasası az sayıda büyük aracı kurumda yoğunlaşmıştır; satıcı azlığı, likidite riskiyle birlikte Avrupa bankalarının CDS kaynaklı karşı taraf riskindeki başlıca endişesidir.
- Kredi olayının kapsamı: IMF'nin 2013 raporuna göre Yunanistan'ın Mart 2012'deki borç takası tarihteki en büyük devlet borcu yeniden yapılandırmasıydı. CDS'ler tetiklendi ve koruma sahipleri kabaca nominal değeri geri aldı; ancak sürecin belirsizliği CDS'ye duyulan güveni zedeledi. IMF, yeni tahviller daha değerli olsaydı ödemenin kayıpları karşılamayabileceğini de not eder.
- Düzenleme: Avrupa Birliği'nin, tahvile sahip olmadan Avrupa Ekonomik Alanı ülkelerinin CDS'sini almayı yasaklayan düzenlemesi 1 Kasım 2012'de yürürlüğe girdi. IMF ise kanıtların bu yasağı desteklemediğini, yasakların likiditeyi azaltarak göstergenin işlevini zayıflatabileceğini değerlendirdi.
- Kapsadığı risk: CDS yalnızca kredi olayı riskini fiyatlar; TL'nin değer kaybı veya TL faizlerindeki değişim gibi riskleri doğrudan ölçmez.
CDS primi, bir ülkenin ya da şirketin borç ödeme kapasitesine ilişkin piyasa algısını izlemeye yarayan bir göstergedir; tek başına bir yatırım kararının gerekçesi değildir. Bu bilgiler genel niteliktedir ve yatırım tavsiyesi değildir.
Makro verileri Fiva'da karşılaştırın
Fiva'da enflasyon, politika faizi ve büyüme gibi göstergeler ülkeler arasında karşılaştırmalı haritalarda sunulur; ekonomik takvim ve önemli veriler günün özetinde yer alır. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.
Sık sorulan sorular
CDS primi yüksekse ne anlama gelir?
Piyasanın ilgili ülke veya şirket için kredi olayı riskini daha yüksek fiyatladığı ve koruma satın almanın daha pahalı olduğu anlamına gelir. Yüksek prim genellikle o borçlunun dış borçlanma maliyetinin de yüksek olmasıyla birlikte görülür.
1 baz puan yüzde kaçtır?
1 baz puan %0,01'e, 100 baz puan %1'e eşittir. 300 baz puanlık CDS primi, korunan nominal tutarın yıllık %3'ü kadar prim ödendiğini gösterir.
CDS ile eurobond getirisi aynı şey mi?
Hayır. Eurobond getirisi kabaca risksiz faiz ile kredi riski farkının toplamıdır; CDS primi ise yalnızca kredi riskine karşı korumanın fiyatıdır. İkisi arasındaki farka CDS-tahvil bazı denir ve teoride sıfıra yakın olması beklenir.
Türkiye'nin CDS primi nereden takip edilir?
CDS tezgâhüstü işlem gördüğü için tek bir resmi fiyat yoktur; değerler veri sağlayıcılarının derlediği kotasyonlardır. TCMB'nin Finansal İstikrar Raporu'nda Bloomberg kaynaklı CDS grafikleri yer alır; farklı kaynaklarda vade, tarih ve saat kontrol edilmelidir.
Kredi olayının gerçekleştiğine kim karar verir?
Kredi olayı yaşanıp yaşanmadığına piyasa katılımcılarından oluşan Kredi Türevleri Belirleme Komiteleri karar verir. Komiteler, kredi olayından sonra geri kazanım değerini belirleyecek açık artırmanın yapılıp yapılmayacağını da belirler.
Kaynaklar
- IMF: Global Financial Stability Report, Nisan 2013, Bölüm 2 (A New Look at the Role of Sovereign Credit Default Swaps) (yeni sekmede açılır)
- ECB: Credit Default Swaps and Counterparty Risk (Ağustos 2009) (yeni sekmede açılır)
- TCMB: Finansal İstikrar Raporu, Kasım 2025 (Sayı 41), Ülke Risk Priminin Rolü (yeni sekmede açılır)
- TCMB: Finansal İstikrar Raporu, Mayıs 2026 (Sayı 42) (yeni sekmede açılır)
- Credit Derivatives Determinations Committees (yeni sekmede açılır)
- ISDA: 2014 ISDA Credit Derivatives Definitions (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.