Kısa cevap: VİOP, Borsa İstanbul bünyesindeki Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'dır; pay, endeks, döviz, kıymetli maden, metal, enerji ve faiz gibi dayanak varlıklara bağlı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri burada işlem görür. Pozisyon açmak için sözleşme değerinin tamamı değil teminat yatırılır, kâr ve zarar her gün uzlaşma fiyatıyla hesaba yansıtılır. Bu kaldıraç, kazanç kadar zararı da hızla büyütür.
Vadeli işlem sözleşmesi, bir varlığın ileri bir tarihte bugünden belirlenen fiyatla alınıp satılmasına dayanan standart bir anlaşmadır. VİOP'ta işlem gören sözleşmeler Borsa İstanbul tarafından standartlaştırılır, takası merkezi karşı taraf olarak Takasbank tarafından yapılır. Bu yapı, birbirini tanımayan tarafların işlem yapabilmesini sağlar ve karşı taraf riskini teminat sistemiyle yönetir.
Aşağıda VİOP'un işleyişi, sözleşme özellikleri, teminat ve günlük uzlaşma, kaldıraç, vade sonu, seans saatleri, opsiyonlar ve vergilendirme Borsa İstanbul, Takasbank ve GİB kaynaklarına dayanarak anlatılıyor; sayısal örnekler varsayımsaldır.
VİOP nedir, hangi sözleşmeler işlem görür?
VİOP 21 Aralık 2012'de Borsa İstanbul'da faaliyete başladı; Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası ile Borsa İstanbul VİOP platformları 5 Ağustos 2013'te birleştirildi. Takasbank 3 Mart 2014'ten bu yana VİOP'ta merkezi karşı taraf hizmeti veriyor: her satıcıya karşı alıcı, her alıcıya karşı satıcı konumuna geçiyor. Ekim 2026 itibarıyla Borsa İstanbul'un VİOP prosedüründe yer alan başlıca sözleşme grupları şunlardır:
- Pay ve endeks: Pay vadeli ve opsiyon sözleşmeleri, BIST 30 endeks vadeli ve opsiyon sözleşmeleri, BIST Likit Banka, BIST Banka Dışı Likit 10 ve BIST Sürdürülebilirlik 25 endeks vadeli sözleşmeleri.
- Döviz: USD/TL ve EUR/TL vadeli sözleşmeleri, USD/TL opsiyonları ve EUR/USD gibi çapraz kur sözleşmeleri.
- Kıymetli maden ve metal: TL/gram altın, dolar/ons altın, gümüş, platin, paladyum ve dolar/ton bakır vadeli sözleşmeleri.
- Faiz ve diğerleri: 1 aylık TLREF vadeli ve fiziki teslimatlı devlet iç borçlanma senedi (DİBS) vadeli sözleşmeleri, baz yük elektrik vadeli sözleşmeleri ve yabancı endeks (SASX 10) vadeli sözleşmeleri.
Endeks sözleşmelerinin değeri dayanak endeksin hesaplanma biçimine bağlıdır; BIST endekslerinin yapısı BIST 100 endeksi yazısında, TLREF'in nasıl oluştuğu repo ve TLREF yazısında anlatılıyor.
Vadeli işlem sözleşmesi nasıl çalışır?
Vadeli işlemde alıcı uzun pozisyon, satıcı kısa pozisyon alır. Uzun pozisyon dayanak varlığın fiyatı yükselirse, kısa pozisyon fiyat düşerse kazanır; bir tarafın kârı diğer tarafın zararına eşittir. Kısa pozisyon açmak için elde dayanak varlık bulunması gerekmez. Bu nedenle vadeli işlemler hem fiyat riskinden korunmak hem de fiyat beklentisine dayalı işlem yapmak için kullanılır.
| Sözleşme | Sözleşme büyüklüğü | Vade ayları | Uzlaşma |
|---|---|---|---|
| BIST 30 endeks vadeli | Endeks değeri × 10 TL | Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim, Aralık; en yakın üç vade ve ayrıca Aralık | Nakdi |
| Pay vadeli | 100 pay | Her ay; en yakın üç vade | Fiziki teslimat, T+2 |
| USD/TL vadeli | 1.000 ABD doları | Her ay; aynı anda 16 vade | Nakdi |
| EUR/TL vadeli | 1.000 euro | İçinde bulunulan ay, sonraki ay, ilk döngü ayı ve Aralık; aynı anda dört vade | Nakdi |
Örneğin BIST 30 endeks vadeli kontrat 12.000 puandan işlem görüyorsa bir sözleşmenin büyüklüğü 12.000 × 10 = 120.000 TL'dir ve fiyattaki her 1 puanlık hareket pozisyonun değerini 10 TL değiştirir.
Teminat ve günlük uzlaşma nasıl işler?
VİOP'ta pozisyon açılırken sözleşme değerinin tamamı ödenmez; aracı kurumdaki hesaba teminat yatırılır. Pozisyon açmak için gereken tutar başlangıç teminatı, zararlar sonrasında teminatın inebileceği alt seviye sürdürme teminatıdır. Teminat tutarları sözleşmeden sözleşmeye değişir ve dönemsel olarak güncellenir. Takasbank, Borsa'daki işlemler için risk ve teminat yönetimini yürütür ve pozisyonu olan hesaplara işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası olmak üzere üç katmanlı bir risk yönetimi uygular.
Her işlem gününün sonunda Borsa, her sözleşme için bir günlük uzlaşma fiyatı belirler. Kural olarak bu fiyat, seans bitmeden önceki son 10 dakikada gerçekleşen işlemlerin miktar ağırlıklı ortalamasıdır; bu sürede 10'dan az işlem varsa son 10 işlem, seansta 10'dan az işlem varsa tüm işlemler, hiç işlem yoksa bir önceki günün uzlaşma fiyatı esas alınır. Pozisyonlar bu fiyatla değerlenir: endeks ve pay vadeli sözleşmelerinde zararlar T günü sonunda hesaptan tahsil edilir, kârlar hesaba aktarılır.
Teminat gereken seviyenin altına inerse teminat tamamlama çağrısı yapılır. Takasbank, üyelerin bu yükümlülüğü en geç bir sonraki işlem günü için belirlenen saate kadar yerine getirmesini ister; müşteriye tanınan süre ve uygulanacak kural aracı kurumla yapılan sözleşmede yer alır.
Örnek: BIST 30 endeks vadeli kontratta 12.000 puandan 1 sözleşmelik uzun pozisyon açılsın. Hesaplamayı göstermek için başlangıç teminatı 12.000 TL, sürdürme teminatı 9.000 TL varsayılmıştır; gerçek tutarlar farklıdır.
| Gün | Uzlaşma fiyatı | Günlük kâr/zarar | Gün sonu teminat | Durum |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 12.000 (alış) | - | 12.000 TL | Pozisyon açıldı |
| 1 | 12.150 | +1.500 TL | 13.500 TL | Kâr hesaba eklendi |
| 2 | 11.950 | −2.000 TL | 11.500 TL | Sürdürme seviyesinin üstünde |
| 3 | 11.680 | −2.700 TL | 8.800 TL | Teminat tamamlama çağrısı |
| 4 | 11.800 | +1.200 TL | 13.200 TL | 3.200 TL yatırıldıktan sonra |
Üçüncü gün teminat 9.000 TL'nin altına indiği için çağrı yapılır; bu örnekte teminatın başlangıç seviyesine tamamlanması için 3.200 TL yatırıldığı varsayılmıştır. Pozisyon dördüncü gün 11.800'den kapatılırsa toplam sonuç (11.800 − 12.000) × 10 = −2.000 TL'dir: hesapta 13.200 TL vardır, ancak toplam 12.000 + 3.200 = 15.200 TL yatırılmıştır.
Kaldıraç: küçük fiyat hareketi neden büyük sonuç doğurur?
Yukarıdaki varsayımsal örnekte 120.000 TL'lik pozisyon 12.000 TL teminatla açılmıştır; kaldıraç 10 kattır. Endeksteki %1'lik hareket (120 puan) pozisyonda 1.200 TL kâr veya zarar, yani teminatta %10'luk değişim yaratır. Fiyat %10 ters yönde hareket ederse kayıp başlangıç teminatının tamamına ulaşır.
Vadeli işlemde zarar yatırılan teminatla sınırlı değildir. Fiyat kısa sürede sert hareket ederse teminat eksiye düşebilir ve aradaki fark yatırımcıdan istenir. Bu nedenle pozisyon büyüklüğü yatırılan teminata göre değil, sözleşmenin toplam değerine göre değerlendirilir. Kaldıracın kayıpları nasıl büyüttüğü ve teminat çağrısının pozisyon kapanışına nasıl dönüştüğü kaldıraç ve likidasyon yazısında ayrıca ele alınıyor.
Vade sonunda pozisyon nasıl kapanır?
Standart sözleşmelerde son işlem günü vade ayının son iş günüdür; yurt içi piyasalar resmi tatil nedeniyle yarım gün çalışıyorsa bir önceki iş günüdür. Vadeye kadar tutulan pozisyonlar sözleşmenin uzlaşma şekline göre kapanır:
- Nakdi uzlaşma: Endeks sözleşmelerinde ve fiziki teslimatlı olanlar dışındaki döviz sözleşmelerinde dayanak varlık el değiştirmez, yalnızca fark ödenir. BIST 30 endeks vadeli sözleşmelerinde vade sonu uzlaşma fiyatı, son işlem günü spot piyasada sürekli müzayedenin son 30 dakikasındaki endeks değerlerinin zaman ağırlıklı ortalaması ile endeksin kapanış değerinin sırasıyla %80 ve %20 ağırlıkla birleştirilmesiyle bulunur.
- Fiziki teslimat: Pay vadeli sözleşmelerinde vade sonunda paylar ve bedelleri T+2 takasla el değiştirir; vade sonu uzlaşma fiyatı payın son işlem günündeki kapanış fiyatıdır.
Pozisyonu vadeye taşımak zorunlu değildir; vade öncesinde ters işlem yapılarak kapatılabilir. Pozisyonun sonraki vadeye taşınması ise yakın vadeyi kapatıp uzak vadede yeni pozisyon açmakla yapılır.
VİOP seans saatleri ve fiyat limitleri
Borsa İstanbul'un 1 Temmuz 2026 tarihli prosedür revizyonuna göre VİOP'ta işlem günü şöyle işler:
| Bölüm | Tam gün | Yarım gün |
|---|---|---|
| Açılış seansı emir toplama | 09.20 | 09.20 |
| Açılış eşleştirmesi | 09.25 (30 saniye içinde rastgele bir anda) | 09.25 |
| Normal seans | 09.30–18.10 | 09.30–12.40 |
| Akşam seansı | 19.00–23.00 | Yapılmaz |
Akşam seansında yalnızca BIST 30, BIST Likit Banka, BIST Banka Dışı Likit 10 ve BIST Sürdürülebilirlik 25 endeks vadeli sözleşmeleri ile dolar/ons altın, gümüş, platin, paladyum ve dolar/ton bakır vadeli sözleşmeleri işlem görür; takvim yılının son işlem gününde akşam seansı yapılmaz. Akşam seansındaki işlemlerin baz fiyatı, normal seans sonunda hesaplanan uzlaşma fiyatıdır.
Günlük fiyat limitleri sözleşmeye göre değişir. BIST 30 endeks vadeli sözleşmeleri için prosedürde normal seansta baz fiyatın ±%15'i yazsa da 12 Mart 2020 tarihli ve 2020/20 sayılı Borsa duyurusuyla pay endeksine dayalı vadeli sözleşmelerde ±%10 uygulanıyor; akşam seansındaki limit ±%3'tür. Pay piyasasındaki fiyat limitlerinin mantığı tavan ve taban yazısında, pay piyasasının seans akışı Borsa İstanbul seans saatleri yazısında anlatılıyor.
VİOP'ta opsiyon nasıl çalışır?
Opsiyon, alıcısına belirli bir varlığı önceden belirlenen kullanım fiyatından alma (alım opsiyonu) veya satma (satım opsiyonu) hakkı verir; satıcısı ise hak kullanılırsa yükümlülüğü üstlenir. Alıcı bu hak için prim öder. VİOP'taki pay, BIST 30 endeks ve USD/TL opsiyonları Avrupa tipidir: hak yalnızca vade sonunda kullanılabilir.
Örnek: Kullanım fiyatı 12.000 olan varsayımsal bir BIST 30 alım opsiyonunun primi 300 puan olsun. Sözleşme büyüklüğü endeks × 10 TL olduğundan bir sözleşmenin primi 3.000 TL'dir. Vade sonu uzlaşma fiyatı 12.600 olursa opsiyonun değeri (12.600 − 12.000) × 10 = 6.000 TL, prim düşüldükten sonra net sonuç 3.000 TL kârdır. Uzlaşma fiyatı 12.000'in altında kalırsa hak kullanılmaz ve alıcının kaybı ödediği 3.000 TL primle sınırlı kalır. Alım opsiyonu satıcısının zararı ise fiyat yükseldikçe büyür; bu yüzden satıcıdan teminat istenir.
Opsiyonlar, yatırım kuruluşlarının ihraç ettiği varantlara benzer bir getiri yapısı sunar; aradaki farklar varant yazısında ele alınıyor. Terimlerin kısa tanımları için borsa sözlüğüne bakılabilir.
VİOP kazancı nasıl vergilendirilir?
VİOP kazançları Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesi kapsamında, banka veya aracı kurum tarafından tevkifat yoluyla vergilendirilir. GİB'in Şubat 2026 tarihli rehberine göre tevkifat, sözleşmenin sona erdiği tarih itibarıyla, dayanak varlığın piyasa fiyatına göre oluşan değeri ile işlem fiyatına göre oluşan değeri arasındaki fark üzerinden yapılır. Ekim 2026 itibarıyla tam ve dar mükellef gerçek kişiler için oranlar şöyledir:
- Pay ve pay endekslerine dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri: %0
- Döviz, kıymetli maden, faiz ve emtia gibi diğer dayanaklara bağlı sözleşmeler: %10
Bu oranlar, 2006/10731 sayılı Kararnamede 2009/14580 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yapılan değişikliğe dayanır; geçici 67. madde uygulamasının süresi 31 Aralık 2030'a kadar uzatılmıştır. Ticari faaliyet kapsamında işlem yapanlar ve kurumlar için farklı kurallar geçerlidir. Bu bölüm vergi danışmanlığı değildir; kişisel durum için mali müşavire başvurulması gerekir.
Sık sorulan sorular
VİOP'ta işlem yapmak için ne kadar para gerekir?
Gereken asgari tutar, işlem yapılacak sözleşmenin başlangıç teminatına bağlıdır. Teminatlar sözleşmeden sözleşmeye farklıdır ve dönemsel olarak güncellenir; güncel tutarlar aracı kurumdan öğrenilir.
VİOP akşam seansı saat kaçta?
Ekim 2026 itibarıyla akşam seansı 19.00 ile 23.00 arasındadır ve yalnızca BIST 30 gibi seçili endeks vadeli sözleşmeleri ile dolar cinsi kıymetli maden ve bakır vadeli sözleşmeleri işlem görür. Yarım günlerde ve yılın son işlem gününde akşam seansı yapılmaz.
Teminat tamamlama çağrısı karşılanmazsa ne olur?
Takasbank, üyelerin çağrıyı en geç bir sonraki işlem günü belirlenen saate kadar karşılamasını ister. Müşteri çağrıyı süresinde karşılamazsa aracı kurum, müşteriyle yaptığı sözleşmeye göre pozisyonu kapatmak gibi risk azaltıcı işlemlere başvurabilir.
VİOP'ta zarar yatırılan teminatı aşabilir mi?
Evet. Zarar teminatla sınırlı değildir; fiyat sert hareket ederse hesapta teminat açığı oluşabilir ve bu açığın yatırımcı tarafından kapatılması gerekir.
VİOP kazancından stopaj kesilir mi?
Gerçek kişiler için pay ve pay endekslerine dayalı sözleşmelerde %0, döviz ve altın gibi diğer dayanaklara bağlı sözleşmelerde %10 tevkifat uygulanır. Kesintiyi aracı kurum veya banka yapar.
Kaynaklar
- Borsa İstanbul: Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Prosedürü (revizyon 70, 1 Temmuz 2026) (yeni sekmede açılır)
- Borsa İstanbul: Derivatives Market (VİOP) tarihçe ve sözleşme türleri (yeni sekmede açılır)
- Takasbank: Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) genel tanım (yeni sekmede açılır)
- GİB: Gelir Vergisi Kanunu geçici 67. madde kapsamında kesinti oranları (yeni sekmede açılır)
- GİB: GVK geçici 67. madde uygulaması ile ilgili gerçek kişilere yönelik vergi rehberi (Şubat 2026) (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.