Kaldıraç ve likidasyon nedir? Vadeli işlem riski

Kısa cevap: SPK listesindeki platformlarda kaldıraçlı kripto işlemi yoktur: III-35/B.2 sayılı Tebliğ'in 14. maddesine göre platformlarda listelenmiş kripto varlıklar kaldıraçlı alınıp satılamaz; aşağıdaki hesaplar yalnızca riski anlatır. Kaldıraç, yatırılan teminatın birkaç katı büyüklüğünde pozisyon açmayı sağlar; likidasyon, zarar teminatı bakım teminatı seviyesine indirdiğinde pozisyonun platform tarafından zorla kapatılmasıdır. 10 kat kaldıraçta fiyatın yaklaşık %10 ters yönde hareket etmesi teminatın neredeyse tamamını eritir.

Vadeli işlem sözleşmelerinde pozisyonun tamamı için ödeme yapılmaz; pozisyonun nominal değerinin yalnızca bir kısmı teminat olarak yatırılır. Teminat ile pozisyon büyüklüğü arasındaki oran kaldıraçtır. Kaldıraç, aynı fiyat hareketinin teminata göre etkisini büyütür: kazanç da kayıp da kat sayı kadar artar.

Kayıp teminatı belirli bir seviyenin altına indirdiğinde kripto vadeli ürünlerinde pozisyon otomatik olarak kapatılır (likidasyon); Borsa İstanbul'un VİOP'unda ise önce teminat tamamlama çağrısı yapılır, karşılanmazsa pozisyon resen kapatılabilir. Aşağıda bu mekanizmalar, basitleştirilmiş bir likidasyon fiyatı hesabı ve Türkiye'deki düzenleme çerçevesi varsayımsal örneklerle anlatılıyor.

Kaldıraç nedir, kaldıraç hesaplama formülü nedir?

Kaldıraç hesaplama, pozisyonun nominal değerinin yatırılan teminata bölünmesidir:

Kaldıraç = Pozisyonun nominal değeri ÷ Teminat
Teminat = Pozisyonun nominal değeri ÷ Kaldıraç

1.000 USDT teminatla 10.000 USDT büyüklüğünde pozisyon açılırsa kaldıraç 10 kattır. Fiyat %1 değiştiğinde pozisyon 100 USDT kazanır ya da kaybeder; bu tutar teminatın %10'udur.

Fiyatın ters yönde hareketinin teminata etkisi (varsayımsal, ücretler hariç)
Fiyat hareketi	Kaldıraçsız	5 kat	10 kat	20 kat
−%1	−%1	−%5	−%10	−%20
−%3	−%3	−%15	−%30	−%60
−%5	−%5	−%25	−%50	Likidasyon
−%10	−%10	−%50	Likidasyon	Likidasyon

Kayıplar simetrik de değildir: teminatın %50'sini kaybeden bir hesabın başlangıç tutarına dönmesi için kalan bakiyenin %100 artması gerekir. Kaldıraç, fiyatın yönünü doğru tahmin etme olasılığını değiştirmez; yalnızca sonucun büyüklüğünü değiştirir.

Teminat (marjin) nedir? Başlangıç ve bakım teminatı

Pozisyon açılırken yatırılan tutara başlangıç teminatı denir ve basitçe nominal değerin kaldıraca bölünmesiyle bulunur. Pozisyonu açık tutmak için hesapta kalması gereken asgari tutar ise bakım teminatıdır (maintenance margin).

Binance'in USDⓈ-M vadeli işlem yardım sayfasına göre bakım teminatı, pozisyonun nominal değeri ile bakım teminatı oranının çarpımından ilgili kademenin bakım tutarı düşülerek hesaplanır. Oran pozisyon büyüdükçe kademeli olarak artar, kullanılabilecek azami kaldıraç ise düşer. Ekim 2026 itibarıyla aynı sayfa Binance'e özgü iki ek sınır belirtir: 12 Ağustos 2025'ten itibaren standart kullanıcıların alt hesaplarına bağlı vadeli hesaplarda 5 katın, 7 Aralık 2025'ten itibaren vadeli hesapların açılıştan sonraki ilk 30 gününde 20 katın üzerindeki kaldıraç kullanılamaz. Binance yalnızca kuralları kamuya açık belgelendiği için örnek olarak anılıyor; Türkiye'deki hukuki durum son bölümde yer alıyor.

Likidasyon hesabında son işlem fiyatı değil işaret fiyatı (mark price) kullanılır. Binance'e göre işaret fiyatı, birden çok borsanın spot fiyatları ile fonlama verisinden türetilir; gerçekleşmiş kâr ve zarar ise son işlem fiyatıyla hesaplanır. Platformun izlediği marjin oranı, bakım teminatının marjin bakiyesine bölünmesidir; oran %100'e ulaştığında likidasyon gerçekleşir ve Binance oranın %80'in altında tutulmasını önerir.

İzole ve çapraz marjin farkı

Teminatın pozisyonlar arasında nasıl paylaştırıldığı, likidasyonun ne kadar yayılacağını belirler.

Özellik	İzole marjin	Çapraz marjin
Teminat	Her pozisyona ayrı teminat ayrılır	Pozisyonlar aynı marjin bakiyesini paylaşır
Likidasyon fiyatı	Yalnızca o pozisyonun teminatına göre hesaplanır	Hesabın toplam bakiyesine ve diğer pozisyonların kâr/zararına bağlıdır
Likidasyonun etkisi	Diğer pozisyonlara yayılma riski azalır	Bakiyeyi paylaşan bütün pozisyonlar kapanabilir

Çapraz modda bir pozisyonun geçici zararı diğer pozisyonların kârı ve serbest bakiyeyle karşılandığı için likidasyon daha geç gelebilir; buna karşılık sert bir harekette kayıp tek bir pozisyonun teminatıyla sınırlı kalmaz. Binance'in yardım sayfalarına göre Ekim 2026 itibarıyla sözleşmeler varsayılan olarak çapraz marjin modunda açılır ve açık emir ya da pozisyon varken mod değiştirilemez. Vadeli grid botlarında da aynı ayrım geçerlidir; spot ve vadeli grid farkı grid bot ve DCA botu yazısında anlatılıyor.

Likidasyon hesaplama formülü: likidasyon fiyatı nasıl hesaplanır?

Önce sınır: Bu kripto likidasyon hesaplama anlatımı, Türkiye'deki platformlarda yapılabilecek bir işlemi tarif etmez. III-35/B.2 sayılı Tebliğ'in 14. maddesi listelenmiş kripto varlıklarda kaldıraçlı alım satımı yasaklar; yurt dışında yerleşik platformların Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik faaliyeti ise 6362 sayılı Kanun'un 99/A maddesine göre izinsiz faaliyet sayılır. Formül yalnızca riskin büyüklüğünü göstermek için verilir; işlem önerisi veya hesaplama aracı değildir ve hiçbir platforma yönlendirmez. Kaldıraçlı işlemler teminatın tamamının kaybıyla sonuçlanabilir.

Likidasyon fiyatı, kalan teminatın (başlangıç teminatı eksi gerçekleşmemiş zarar) bakım teminatına eşitlendiği fiyattır. Tek pozisyon, izole marjin, sıfır bakım tutarı ve ücretsiz işlem varsayımıyla basitleştirilmiş formül şöyledir (K: kaldıraç, b: bakım teminatı oranı):

Uzun (long):  LF = Giriş fiyatı × (1 − 1/K) ÷ (1 − b)
Kısa (short): LF = Giriş fiyatı × (1 + 1/K) ÷ (1 + b)

Varsayımsal örnek: Bir kripto varlıkta 50.000 USDT'den, 1.000 USDT teminat ve 10 kat kaldıraçla 0,2 birimlik uzun pozisyon açılsın; bakım teminatı oranı %0,5 olsun. Likidasyon fiyatı 50.000 × 0,9 ÷ 0,995 = 45.226,13 USDT çıkar. Kontrol: bu fiyatta zarar 0,2 × 4.773,87 = 954,77 USDT, kalan teminat 45,23 USDT'dir; bakım teminatı da 0,2 × 45.226,13 × 0,005 = 45,23 USDT'dir. Fiyatın yalnızca %9,55 düşmesi yeterlidir.

Kaldıraca göre likidasyon fiyatı (varsayımsal; giriş 50.000, b = %0,5)
Kaldıraç	Uzun pozisyon LF	Gereken düşüş	Kısa pozisyon LF	Gereken yükseliş
2 kat	25.125,63	%49,75	74.626,87	%49,25
5 kat	40.201,01	%19,60	59.701,49	%19,40
10 kat	45.226,13	%9,55	54.726,37	%9,45
20 kat	47.738,69	%4,52	52.238,81	%4,48
50 kat	49.246,23	%1,51	50.746,27	%1,49

Platformun gösterdiği tahmini likidasyon fiyatı bu hesaptan farklı olabilir. Binance'in formülü kademenin bakım tutarını, çapraz modda ise diğer sözleşmelerin bakım teminatını ve gerçekleşmemiş kâr/zararını da içerir. Ödenen işlem ücretleri ve fonlama ödemeleri teminatı azalttıkça likidasyon fiyatı giriş fiyatına yaklaşır. Kesin değer, platformun hesaplayıcısından ve pozisyon ekranından izlenmelidir.

Likidasyon sırasında ne olur?

Binance'in Ekim 2026 itibarıyla geçerli likidasyon kurallarına göre süreç şöyle işler:

İşaret fiyatı likidasyon fiyatına ulaştığında açık emirler iptal edilir: çapraz modda bütün emirler, izole modda aynı varlıktaki emirler.
Sistem önce pozisyonu tümüyle tasfiye etmeden teminat açığını azaltmayı dener: piyasaya büyük bir hemen gerçekleş, kalanı iptal et (IOC) emri gönderilir ve dolmayan kısmı iptal edilir. Emirden sonra kalan varlıklar gereken teminatı karşılıyorsa likidasyon durur.
Likidasyon sonrasında pozisyon iflas durumunda değilse, pozisyona ayrılmış teminatın bir kısmı likidasyon ücreti olarak platforma ödenir.
Piyasada karşılanamayan kısım sigorta fonuna devredilir. Fon zararı karşılayamazsa otomatik pozisyon azaltma (ADL) devreye girer ve karşı yöndeki bazı kârlı pozisyonlar da kapatılır.

Likidasyon her zaman hesaplanan fiyattan gerçekleşmez. Binance'in kendi örneğinde 17.000 USDT'den açılan bir kısa pozisyonun likidasyon fiyatı 17.006 USDT'dir; işaret fiyatı bir saniye içinde 17.100 USDT'ye sıçrarsa likidasyon 17.100 USDT'den gerçekleşir. Platform, teminat uyarısı ve likidasyon bildirimlerinin ulaşacağını da garanti etmez. Likidasyon fiyatından önce çalışan bir zarar durdur emri kaybı sınırlayabilir, ancak sert harekette o emir de beklenenden kötü fiyattan dolabilir; ayrıntılar stop loss ve slippage yazılarında yer alıyor.

VİOP'ta teminat tamamlama çağrısı nasıl işler?

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'nda (VİOP) merkezi karşı taraf Takasbank'tır; her alıcının karşısında satıcı, her satıcının karşısında alıcı olarak yer alır. Takasbank'ın son olarak 29 Ağustos 2026'da değiştirilen VİOP prosedürüne göre kâr ve zarar her gün seans sonrasında gün sonu uzlaşma fiyatına göre kesinleşir ve hesaplara yansıtılır. Hesaptaki teminat gereken seviyenin altına düşerse elektronik ortamda teminat tamamlama çağrısı yapılır.

Son saat: Prosedürdeki tabloya göre Ekim 2026 itibarıyla tam iş günlerinde aracı kurumun (üyenin) çağrıyı karşılaması için son saat ertesi iş günü 15.00'tir. Aracı kurumlar müşterileri için daha erken bir son saat uygulayabilir; geçerli saat kurumun VİOP sözleşmesinden kontrol edilmelidir.
Resen kapatma: Çağrı zamanında karşılanmazsa Takasbank, müşterilere bildirim yapılmasına gerek olmaksızın müşteri hesaplarındaki pozisyonları resen kapatmaya ve nakit dışı teminatları nakde çevirmeye yetkilidir.
Gün içi kontrol: Seans içinde risk, Takasbank'ın belirlediği sürdürme seviyesini aşarsa hesabın bekleyen emirleri iptal edilir ve pozisyon artırıcı emir girilemez. Gün içi teminat tamamlama çağrısı yapılırsa yükümlülüğün iki saat içinde yerine getirilmesi gerekir.

Varsayımsal örnek: 10.000 TL teminatla 100.000 TL nominal değerli bir vadeli işlem pozisyonu açılsın (10 kat). Uzlaşma fiyatı %4 düşerse 4.000 TL zarar gün sonunda hesaptan düşülür ve teminat 6.000 TL'ye iner. Gereken teminat 10.000 TL'de kalırsa 4.000 TL'lik eksik için teminat tamamlama çağrısı yapılır; nakit yatırılmaz veya pozisyon küçültülmezse pozisyon kapatılabilir.

Kripto platformlarındaki anlık likidasyondan farkı, zararın günlük uzlaşma ile hesaba yansıması ve gün sonu çağrısının bir süre tanımasıdır. Aracı kurumlar ise sözleşmede ek teminat isteme ve gün içinde resen pozisyon kapatma (stop-out) koşulları tanımlayabilir; VİOP risk bildirim formlarına göre kayıplar yatırılan teminatı da aşabilir. Fiyat ertesi gün de aynı yönde giderse zarar büyümeye devam eder. VİOP'un genel işleyişi VİOP yazısında anlatılıyor.

Kaldıraç kayıpları nasıl büyütür?

Kaldıraç yalnızca fiyat hareketinin etkisini değil maliyetleri de büyütür: fonlama ödemesi teminata göre değil pozisyonun nominal değerine göre hesaplanır; işlem ücreti nominal tutara uygulandığında da aynı etki oluşur.

Varsayımsal örnek: 1.000 USDT teminatla 10.000 USDT'lik pozisyonda her yönde %0,05 işlem ücreti varsayılsın. Açılış ve kapanışta toplam 10 USDT ödenir; bu teminatın %1'idir. Sürekli vadeli sözleşmede fonlama oranı 8 saatte bir +%0,01 olarak sabit kalırsa uzun taraf her ödeme döneminde 1 USDT, 30 günde 90 USDT öder; bu da teminatın %9'una denk gelir.

Binance'e göre fonlama tutarı pozisyonun nominal değeri ile fonlama oranının çarpımıdır; oran pozitifken uzun taraf kısa tarafa, negatifken kısa taraf uzun tarafa öder. Oranın nasıl belirlendiği funding rate yazısında anlatılıyor.

Düzenleyici veriler de aynı yönü gösterir. Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi (ESMA) 27 Mart 2018'de, ulusal otoritelerin analizlerine göre fark sözleşmesi (CFD) işlemi yapan bireysel hesapların %74–89'unun genellikle zarar ettiğini, müşteri başına ortalama zararın 1.600 ile 29.000 avro arasında değiştiğini açıkladı. ESMA bunun üzerine bireysel yatırımcılar için açılış kaldıracını dayanak varlığa göre 30:1 ile 2:1 arasında sınırladı (kripto varlıklarda 2:1), hesaptaki teminat gereken asgari teminatın %50'sine indiğinde pozisyonların kapatılmasını ve hesap bazında eksi bakiye korumasını zorunlu tuttu.

Türkiye'de kaldıraçlı işlemler nasıl düzenlenir?

Kaldıraçlı ürünlerde kurallar ürüne ve kuruluşa göre değişir; Ekim 2026 itibarıyla üç başlık öne çıkar.

VİOP: Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri Borsa İstanbul'da, yetkili aracı kurumlar üzerinden işlem görür; teminat ve takas Takasbank tarafından yönetilir.
Kaldıraçlı alım satım (forex): SPK, 10 Şubat 2017 tarihli ve 29975 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle azami kaldıracı 100:1'den 10:1'e düşürmüş ve işlemlere başlamak için asgari 50.000 TL başlangıç teminatı şartı getirmişti. Güncel eşikler III-37.1 sayılı Tebliğ'in 27. maddesinde ve SPK'nın 17 Haziran 2026'da güncellenen ilgili rehberinde yer alır.
Kripto varlıklar: 13 Mart 2025 tarihli ve 32840 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan III-35/B.2 sayılı Tebliğ'in 14. maddesine göre platformlarda listelenmiş kripto varlıklar kaldıraçlı olarak alınıp satılamaz, türev sözleşmelere ve kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemlerine konu edilemez. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 99/A maddesine göre yurt dışında yerleşik platformların Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik faaliyeti ve Kurul düzenlemeleriyle yasaklanmış bir faaliyetin bu kişilere sunulması izinsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı sayılır. Platformların yetki durumu kripto varlık hizmet sağlayıcı yazısında anlatılıyor.

Algoritmik sistemlerde likidasyon fiyatı, teminat oranı ve fonlama maliyeti riskin parçasıdır; backtest aşamasında en kötü fiyat hareketleriyle birlikte hesaba katılmalıdır. Botların risk katmanı algoritmik işlem yazısında anlatılıyor. Bu yazı herhangi bir kaldıraç düzeyi, ürün veya platform önermez; kaldıraçlı işlemler yatırılan teminatın tamamının kaybedilmesiyle sonuçlanabilir.

Sık sorulan sorular

10 kat kaldıraçta fiyat yüzde kaç düşerse likidasyon olur?

Basitleştirilmiş hesapla %10'un biraz altında: bakım teminatı oranı %0,5 kabul edildiğinde uzun pozisyon yaklaşık %9,55 düşüşte likide olur. İşlem ücretleri, fonlama ödemeleri ve platformun kademeli bakım tutarları bu mesafeyi kısaltabilir.

Likidasyonda teminatın tamamı kaybedilir mi?

Çoğu durumda teminatın büyük kısmı kaybedilir ve kalan tutardan likidasyon ücreti alınabilir. İzole modda kayıp esas olarak o pozisyona ayrılan teminatla sınırlıdır; çapraz modda paylaşılan bakiyenin tamamı risk altındadır.

İzole ve çapraz marjin arasındaki temel fark nedir?

İzole modda her pozisyonun teminatı ayrıdır ve likidasyon diğer pozisyonlara yayılmaz. Çapraz modda pozisyonlar aynı bakiyeyi paylaşır; likidasyon daha geç gelebilir ama gerçekleştiğinde bakiyeyi paylaşan bütün pozisyonlar etkilenir.

Zarar durdur emri likidasyonu önler mi?

Likidasyon fiyatından önce çalışan bir zarar durdur emri pozisyonu daha erken kapatarak kaybı sınırlayabilir. Ancak sert ve boşluklu fiyat hareketlerinde emir beklenenden kötü fiyattan gerçekleşebilir; garanti sağlamaz.

VİOP'ta teminat tamamlama çağrısı karşılanmazsa ne olur?

Takasbank prosedürüne göre çağrı zamanında karşılanmazsa müşteri hesaplarındaki pozisyonlar müşteriye bildirim yapılmasına gerek olmaksızın resen kapatılabilir. Aracı kurumlar müşterileri için Takasbank'ın son saatinden daha erken bir son saat uygulayabilir.

Türkiye'de kripto varlıklarda kaldıraçlı işlem yapılabilir mi?

III-35/B.2 sayılı Tebliğ'in 14. maddesine göre platformlarda listelenmiş kripto varlıklar kaldıraçlı olarak alınıp satılamaz ve türev işlemlere konu edilemez. Yurt dışı platformların Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik faaliyeti de 6362 sayılı Kanun'un 99/A maddesine göre izinsiz faaliyet sayılır.

Kaynaklar

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.