Opsiyon nedir? Alım ve satım opsiyonu nasıl çalışır

Kısa cevap: Opsiyon, alıcısına bir varlığı belirli bir tarihte veya tarihe kadar önceden belirlenen kullanım fiyatından alma (alım opsiyonu) ya da satma (satım opsiyonu) hakkı veren sözleşmedir. Alıcı bu hak için prim öder ve en fazla primi kaybeder; satıcı (yazıcı) primi alır, hak kullanılırsa yükümlülüğü yerine getirir ve bu nedenle teminat yatırır. Türkiye'de pay ve BIST 30 endeksine dayalı opsiyonlar Borsa İstanbul VİOP'ta işlem görür.

Opsiyon, vadeli işlem sözleşmesinden farklı olarak iki tarafa eşit yükümlülük yüklemez: alıcı bir hak satın alır, satıcı bir yükümlülük üstlenir. Bu asimetri alıcının kaybını ödediği primle sınırlarken satıcının kaybını, özellikle alım opsiyonunda, sınırsız hale getirir. VİOP'un genel işleyişi ve vadeli sözleşmeler VİOP yazısında anlatılıyor; bu yazı opsiyonun kendisine odaklanıyor.

Aşağıda temel kavramlar, dört temel pozisyonun vade sonu kâr ve zararı, Borsa İstanbul'daki pay ve endeks opsiyonlarının sözleşme özellikleri, vade sonunda kullanım, teminat ve vergilendirme, Ekim 2026 itibarıyla geçerli Borsa İstanbul, Takasbank ve GİB belgelerine dayanarak anlatılıyor. Örnekler varsayımsaldır ve strateji önerisi değildir.

Opsiyon nedir? Alıcının hakkı, satıcının yükümlülüğü

Takasbank'ın VİOP prosedüründeki tanıma göre opsiyon sözleşmesi, belirli bir vade ya da vadeye kadar, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikteki bir ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını, malı, kıymetli madeni veya dövizi alma ya da satma hakkı sağlayan sözleşmedir. İki sınıfı vardır: alım opsiyonu (call) dayanağı alma, satım opsiyonu (put) dayanağı satma hakkı verir. Her opsiyonun bir alıcısı (uzun pozisyon) ve bir satıcısı, diğer adıyla yazıcısı (kısa pozisyon) vardır; böylece dört temel pozisyon oluşur:

Pozisyon	Hak veya yükümlülük	En fazla kayıp	En fazla kazanç
Alım opsiyonu alıcısı	Kullanım fiyatından alma hakkı	Ödenen prim	Sınırsız
Alım opsiyonu satıcısı	Hak kullanılırsa kullanım fiyatından satma yükümlülüğü	Sınırsız	Alınan prim
Satım opsiyonu alıcısı	Kullanım fiyatından satma hakkı	Ödenen prim	Kullanım fiyatı eksi prim
Satım opsiyonu satıcısı	Hak kullanılırsa kullanım fiyatından alma yükümlülüğü	Kullanım fiyatı eksi prim	Alınan prim

Borsa İstanbul'un opsiyonlara ilişkin genel bilgiler sayfası da uzun pozisyonun riskinin ödenen primle sınırlı, kısa pozisyonun riskinin ise sınırsız olabileceğini belirtir. VİOP'ta katılımcılar opsiyon alabildiği gibi opsiyon satarak kısa pozisyon da açabilir; yalnızca ihraççının yazabildiği varant ile temel fark buradadır.

Kullanım fiyatı, prim, vade ve opsiyon tipi ne demek?

Kullanım fiyatı: Hak kullanıldığında dayanağın alınacağı veya satılacağı fiyattır. VİOP'ta kullanım fiyatları, fiyat düzeyine göre belirlenen adımlarla işleme açılır.
Prim: Opsiyonun piyasada oluşan fiyatıdır; alıcı öder, satıcı alır. VİOP'ta prim bir adet dayanak varlık için kote edilir ve sözleşme büyüklüğüyle çarpılarak tutara çevrilir.
Vade: Hakkın kullanılabileceği son tarihtir. Vadesi dolan ve kullanılmayan opsiyon değersiz sona erer.
Avrupa ve Amerikan tipi: Avrupa tipi opsiyon yalnızca vade sonunda, Amerikan tipi opsiyon vadeye kadar herhangi bir günde kullanılabilir. Borsa İstanbul'un sözleşme özelliklerine göre VİOP'taki pay ve BIST 30 endeks opsiyonları Avrupa tipidir.
Kârda, başabaşta, zararda: Hak hemen kullanılsa pozitif değer yaratacak opsiyon kârdadır: alım opsiyonunda dayanak fiyatı kullanım fiyatının üzerinde, satım opsiyonunda altındadır. Dayanak fiyatı kullanım fiyatına eşit ya da çok yakınsa opsiyon başabaşta, hak kullanılmaya değmiyorsa zarardadır. VİOP prosedürü işleme açılan kullanım fiyatlarını bu terimlerle sınıflandırır; Takasbank prosedüründe kârdaki opsiyon için parada ifadesi geçer.

Opsiyon primi nasıl oluşur? İçsel değer ve zaman değeri

Borsa İstanbul'un tanımıyla opsiyon fiyatı, içsel değer ile zaman değerinin toplamıdır. İçsel değer, dayanağın spot fiyatı ile kullanım fiyatı arasındaki farktır ve negatif olamaz: alım opsiyonunda max(S − K, 0), satım opsiyonunda max(K − S, 0). Zaman değeri, vadeye kadar dayanağın lehte hareket etme ihtimalinin karşılığıdır ve vade yaklaştıkça erir.

Varsayımsal örnek: ABC payı 108 TL'dir. Kullanım fiyatı 105 TL olan alım opsiyonunun primi 5,20 TL ise içsel değer 108 − 105 = 3,00 TL, zaman değeri 2,20 TL'dir. Aynı anda kullanım fiyatı 96 TL olan satım opsiyonu 1,10 TL'den işlem görüyorsa içsel değeri sıfırdır ve primin tamamı zaman değeridir.

Primi etkileyen başlıca etkenler dayanak fiyatı, kullanım fiyatı, vadeye kalan süre, oynaklık, faiz ve temettüdür; bunların alım ve satım hakkı üzerindeki yönü varant yazısındaki tabloyla aynıdır. Borsa İstanbul'un açıklamasına göre Avrupa tipi opsiyonlarda vadeye kalan sürenin prime etkisi her sözleşmede aynı yönde olmayabilir. Oynaklık arttıkça hem alım hem satım opsiyonunun primi yükselir; oynaklığın nasıl ölçüldüğü volatilite yazısında anlatılıyor. Teorik prim hesabında Black-Scholes ve binom modelleri kullanılır; MIT'nin opsiyon ders notları bu değerlemenin arbitraj mantığına dayandığını özetler.

Vade sonunda kâr, zarar ve başabaş noktası nasıl hesaplanır?

Vade sonunda opsiyonun değeri içsel değerine eşittir. Prim de hesaba katıldığında kâr ve zarar ile başabaş noktası şöyle bulunur (S: vade sonu fiyatı, K: kullanım fiyatı, p: prim):

Alım opsiyonu alıcısı:  [max(S − K, 0) − p] × sözleşme büyüklüğü   Başabaş = K + p
Satım opsiyonu alıcısı: [max(K − S, 0) − p] × sözleşme büyüklüğü   Başabaş = K − p
Satıcının sonucu, alıcınınkinin ters işaretlisidir.

Varsayımsal örnek: ABC payı 100 TL iken bu paya dayalı, 100 pay büyüklüğünde iki opsiyon ele alınsın: kullanım fiyatı 105 TL ve primi 4,00 TL olan alım opsiyonu ile kullanım fiyatı 96 TL ve primi 3,00 TL olan satım opsiyonu. Bir alım opsiyonu sözleşmesinin primi 400 TL, satım opsiyonununki 300 TL'dir. Başabaş noktası alım opsiyonunda 109 TL, satım opsiyonunda 93 TL'dir. İşlem maliyetleri hariç, sözleşme başına vade sonu sonuçları (TL):

Vade sonunda ABC (TL)	Alım alıcısı	Alım satıcısı	Satım alıcısı	Satım satıcısı
85	−400	+400	+800	−800
93	−400	+400	0	0
96	−400	+400	−300	+300
100	−400	+400	−300	+300
109	0	0	−300	+300
115	+600	−600	−300	+300
125	+1.600	−1.600	−300	+300

Alıcının kaybı hiçbir senaryoda primi aşmaz. Alım opsiyonu satıcısının kaybı ise fiyat yükseldikçe büyür: pay 145 TL'ye çıksa kayıp (145 − 105 − 4) × 100 = 3.600 TL olur. Pay 100 TL'den %15 yükselip 115 TL'ye çıktığında alım opsiyonu alıcısı ödediği primin %150'si kadar kazanır; pay 105 TL'nin altında kalırsa primin tamamı kaybedilir. Küçük tutarla büyük pozisyonun sonucuna bağlanmanın etkisi kaldıraç yazısındaki mantıkla aynıdır. Tüm rakamlar varsayımsaldır.

VİOP'ta pay ve endeks opsiyonlarının özellikleri

Borsa İstanbul'un 1 Temmuz 2026 tarihli 70 numaralı VİOP prosedürü revizyonuna göre Ekim 2026 itibarıyla pay ve BIST 30 endeks opsiyonlarının başlıca özellikleri şöyledir:

Özellik	Pay opsiyonu	BIST 30 endeks opsiyonu
Dayanak	Borsa'nın belirlediği kriterlere göre seçilen paylar	BIST 30 fiyat endeksi
Tip	Avrupa tipi alım ve satım	Avrupa tipi alım ve satım
Sözleşme büyüklüğü	100 pay	10 adet dayanak (endeks değeri × 10 TL)
Prim kotasyonu	1 pay için, en küçük adım 0,01	1 dayanak birimi için, en küçük adım 0,01
Vade ayları	Her ay; içinde bulunulan ay ve en yakın iki ay	Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim, Aralık; en yakın üç vade
Son işlem günü	Vade ayının son iş günü	Vade ayının son iş günü
Uzlaşma ve takas	Fiziki teslimat, T+2	Nakdi uzlaşma, T+1
Prim ödemesi	İşlem günü (T)	İşlem günü (T)
Standart kullanım fiyatları	8 seviye: 1 kârda, 1 başabaşta, 6 zararda	11 seviye: 2 kârda, 1 başabaşta, 8 zararda

Her iki sözleşmede de vade ayının son iş günü resmi tatil nedeniyle yarım gün ise son işlem günü bir önceki iş günüdür. Standart sözleşmelere ek olarak en fazla 180 gün vadeli esnek vadeli sözleşmeler ile en düşük standart kullanım fiyatının %20 altı ve en yüksek standart kullanım fiyatının %20 üstü arasında esnek kullanım fiyatlı sözleşmeler işleme açılabilir. BIST 30 endeks opsiyonlarında vade sonu uzlaşma fiyatı, son işlem günü endeksin sürekli müzayedenin son 30 dakikasındaki zaman ağırlıklı ortalaması ile kapanış değerinin %80 ve %20 ağırlıkla birleştirilmesiyle bulunan değer ile kullanım fiyatı arasındaki farktır. Opsiyonlar VİOP'un akşam seansında işlem görmez; akşam seansı seçili vadeli işlem sözleşmeleriyle sınırlıdır.

Varsayımsal örnek, endeks opsiyonu: Kullanım fiyatı 13.000 olan bir BIST 30 satım opsiyonu, bir dayanak birimi için 250,00 TL primle alınsın. Sözleşme büyüklüğü 10 olduğundan ödenen prim 2.500 TL'dir ve sözleşme 130.000 TL'lik endeks pozisyonuna karşılık gelir. Vade sonu uzlaşma değeri 12.400 olursa nakdi ödeme (13.000 − 12.400) × 10 = 6.000 TL, prim düşüldükten sonra net sonuç 3.500 TL kârdır. Başabaş düzeyi 12.750'dir; uzlaşma değeri 13.000 veya üzerinde kalırsa ödeme sıfırdır ve kayıp primle sınırlı kalır.

Vade sonunda opsiyon nasıl kullanılır?

Takasbank'ın son olarak 29 Ağustos 2026'da değiştirilen VİOP merkezi karşı taraf prosedürünün 28. maddesine göre vade sonunda kârdaki (parada) uzun opsiyon pozisyonları, kısa pozisyonlarla eşleştirilerek otomatik olarak kullanıma tabi tutulur:

Nakdi uzlaşmalı opsiyonlar: BIST 30 endeks opsiyonlarında kullanım bildirimi gerekmez. Alım opsiyonunda (vade sonu fiyatı − kullanım fiyatı), satım opsiyonunda (kullanım fiyatı − vade sonu fiyatı) tutarı sözleşme çarpanı ve miktarla çarpılarak hesaplara yansıtılır.
Fiziki teslimatlı opsiyonlar: Pay opsiyonlarında kârdaki pozisyonlar yine otomatik kullanılır; üye aracı kurum, otomatik kullanımı reddetme talebini ya da kârda olmayan bir pozisyon için kullanım bildirimini Takasbank sistemine iletebilir. Otomatik kullanıma konu olmayan uzun pozisyonlar uzlaşma yapılmadan kapatılır.
Son saatler: Prosedürün 22. maddesindeki takas saatleri tablosuna göre opsiyon kullanım talimatı ve otomatik kullanımı reddetme için üyelere tanınan son saat tam iş günlerinde 19.20, yarım iş günlerinde 13.50'dir.

Önceki örnekteki 105 TL kullanım fiyatlı pay alım opsiyonu vadede kârdaysa, alıcı 105 × 100 = 10.500 TL öder ve 100 ABC payını teslim alır; satıcı payları teslim eder. Vade sonu fiyatı 115 TL ise payların piyasa değeri 11.500 TL'dir: 1.000 TL'lik içsel değer fiziki teslimatla gerçekleşir, 400 TL'lik prim düşüldüğünde sonuç 600 TL olur. Fiziki teslimatta alıcı tarafın nakit, satıcı tarafın pay yükümlülüğü doğar ve bunlar aracı kurum üzerinden T+2'de yerine getirilir.

Teminat neden yalnızca opsiyon satıcısından istenir?

Opsiyon alıcısı primi işlem gününde öder ve sonrasında ek bir yükümlülüğü kalmaz; en fazla kaybı primdir. Satıcı ise hak kullanılırsa ödeme veya teslim yükümlülüğü taşır ve bu yükümlülük fiyat hareketiyle büyüyebilir. Bu yüzden risk satıcı tarafında teminatla karşılanır. Takasbank prosedürüne göre portföyün başlangıç teminatı, BISTECH marjin yöntemiyle hesaplanan riskten net opsiyon değeri ve opsiyon prim değeri çıkarılarak bulunur:

Başlangıç teminatı = BISTECH marjin riski − Net opsiyon değeri − Opsiyon prim değeri
Net opsiyon değeri = Uzun opsiyonların değeri − Kısa opsiyonların değeri

Formülde uzun opsiyonların değeri gereken teminatı azaltan, kısa opsiyonların değeri artıran yönde çalışır. Prosedür ayrıca, aşırı zararda olan kısa opsiyonların ani piyasa hareketlerinde içsel değer kazanabileceği durumlar için kısa opsiyon pozisyonu minimum riskini tanımlar; portföy riski bu tutarın altına inemez. Kısa pay alım opsiyonu pozisyonlarında dayanak pay teminat olarak yatırılabilir ve risk hesabında netleştirmeye konu edilir. Fiyat aleyhe hareket ettiğinde satıcıdan teminat tamamlaması istenir; günlük uzlaşma ve teminat çağrısının işleyişi kaldıraç ve likidasyon yazısında anlatılıyor.

Opsiyon ile varant farkı ve vergilendirme

Varant da benzer bir alım veya satım hakkı sunar, ancak banka ya da aracı kurumun ihraç ettiği bir menkul kıymettir ve hakkın muhatabı ihraççıdır. VİOP opsiyonunda ise karşı taraf merkezi karşı taraf sıfatıyla Takasbank'tır ve sözleşme özelliklerini borsa standartlaştırır. İki ürün varant nedir yazısında tablo halinde karşılaştırılıyor; terimlerin kısa tanımları borsa sözlüğünde yer alıyor.

Opsiyon kazançları, VİOP'taki vadeli işlem sözleşmeleri gibi Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesi kapsamında banka veya aracı kurumun yaptığı tevkifatla vergilendirilir. GİB'in Şubat 2026 tarihli rehberine göre tevkifat, sözleşmenin sona erdiği tarih itibarıyla dayanağın piyasa fiyatına göre oluşan değer ile işlem fiyatına göre oluşan değer arasındaki fark üzerinden yapılır. Ekim 2026 itibarıyla tam ve dar mükellef gerçek kişiler için oran, pay ve BIST 30 endeks opsiyonlarında %0, USD/TL opsiyonları gibi diğer dayanaklara bağlı opsiyonlarda %10'dur (2006/10731 sayılı Kararname'de 2009/14580 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yapılan değişiklik). VİOP'taki tüm sözleşmeler için ortak vergi kuralları VİOP yazısında ele alınıyor. Bu bilgiler vergi danışmanlığı değildir.

Sık sorulan sorular

Opsiyon alan kişi en fazla ne kadar kaybedebilir?

Alıcının en fazla kaybı ödediği prim ve işlem maliyetleridir; teminat yatırmaz ve teminat tamamlama çağrısı almaz. Buna karşılık primin tamamı kısa sürede kaybedilebilir.

Opsiyon satmak neden daha risklidir?

Satıcı primi peşin alır, ancak hak kullanılırsa ödeme veya teslim yükümlülüğü doğar. Alım opsiyonu satıcısının kaybı dayanak fiyatı yükseldikçe sınırsız büyüyebilir; bu nedenle satıcıdan teminat istenir.

VİOP'taki opsiyonlar vadeden önce kullanılabilir mi?

Hayır. Pay ve BIST 30 endeks opsiyonları Avrupa tipidir ve hak yalnızca vade sonunda kullanılır. Vadeden önce pozisyon, piyasada ters işlem yapılarak kapatılabilir.

Vade sonunda opsiyon otomatik kullanılır mı?

Takasbank prosedürüne göre kârdaki uzun pozisyonlar otomatik kullanılır. Nakdi uzlaşmalı endeks opsiyonlarında bildirim gerekmez; fiziki teslimatlı pay opsiyonlarında otomatik kullanımın reddi aracı kurum üzerinden talep edilebilir.

Opsiyon kazancından stopaj kesilir mi?

Ekim 2026 itibarıyla gerçek kişiler için pay ve pay endekslerine dayalı opsiyonlarda tevkifat oranı %0, döviz gibi diğer dayanaklara bağlı opsiyonlarda %10'dur. Kesintiyi banka veya aracı kurum yapar.

Kaynaklar

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.