Kısa cevap: Swap, iki tarafın belirli bir süre boyunca nakit akışlarını, para birimlerini veya faiz ödemelerini önceden anlaşılan koşullarla karşılıklı değiştirdiği türev işlemdir. Döviz swapında iki para birimi bugün spot kurdan değiştirilir ve vadede önceden belirlenen kurdan geri değiştirilir; faiz swapında ise sabit faiz ödemesi değişken faiz ödemesiyle takas edilir. TCMB, bankalarla döviz ve altın karşılığı TL swap işlemleri yapar; 30 Ekim 2026 itibarıyla yabancı para swaplarından kaynaklanan net döviz yükümlülüğü 16,6 milyar dolardır.
Swap kelimesi Türkiye'de üç farklı bağlamda geçer: bankaların ve şirketlerin kur ve faiz riskini yönettiği türev işlemler, TCMB'nin bankalarla yaptığı likidite işlemleri ve rezerv tartışmalarındaki swap hariç net rezerv kavramı. Üçünün temelinde aynı mantık vardır: bugün bir şey verilir, vadede önceden belirlenen koşulla geri alınır.
Aşağıda swap türleri varsayımsal nakit akışlarıyla, swap fiyatının faiz farkıyla ilişkisi, TCMB'nin Ekim 2026 itibarıyla kullandığı swap araçları ve yurt dışı yerleşiklerin swap yoluyla TL'ye nasıl eriştiği anlatılıyor.
Swap nedir, hangi türleri vardır?
Swap, iki tarafın bir varlık veya yükümlülüğe bağlı nakit akışlarını aralarında değiştirdiği işlemdir. TCMB'nin terimler sözlüğü takas (swap) işlemini bu şekilde tanımlar ve amacın faiz oranları ile döviz kurlarındaki değişimden doğan riski en aza indirmek olduğunu belirtir.
| Tür | Ne değiştirilir? | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| Döviz swapı (FX swap) | İki para birimi bugün spot kurdan, vadede vadeli kurdan | Kısa vadeli döviz veya TL fonlaması, kur riskinden korunma |
| Faiz swapı | Aynı para biriminde sabit faiz ile değişken faiz ödemeleri | Değişken faizli borcu sabitlemek veya tersini yapmak |
| Çapraz para swapı | İki para biriminde anapara ve dönemsel faiz ödemeleri | Döviz cinsi uzun vadeli borcu başka bir para birimine çevirmek |
| Altın swapı | Altın ile TL veya döviz, vadede ters işlemle | Altın rezervleri veya hesapları üzerinden likidite sağlamak |
BIS'in Eylül 2017 tarihli Üç Aylık İnceleme makalesine göre döviz swapında taraflar iki para birimini spot olarak değiştirir ve bu değişimi önceden anlaşılan bir tarihte ve fiyattan tersine çevirmeyi taahhüt eder. Makale, bu işlemlerin ekonomik olarak nakit piyasasında borç alıp vermeye eşdeğer olduğunu ve doğan yükümlülüklerin teminatlı borca benzediğini vurgular. Yani döviz swapı yapan taraf, elindeki parayı teminat göstererek diğer para biriminde borçlanmış olur. Teminatlı kısa vadeli borçlanmanın menkul kıymetle yapılan biçimi repo yazısında anlatılıyor.
Döviz swapı nasıl işler? Varsayımsal nakit akışı
Döviz swapı iki bacaktan oluşur: bugünkü spot değişim ve vadedeki ters değişim. Vadedeki kur işlem günü belirlendiği için taraflar kur riski taşımaz; aradaki fark iki para biriminin faiz farkını yansıtır.
Varsayımsal örnek: Yurt dışında yerleşik A kurumu, yurt içindeki B bankasıyla 30 gün vadeli bir döviz swapı yapsın. Spot kur 50,00 TL, işlem günü belirlenen vade kuru 51,40 TL olsun.
| Tarih | A kurumu | B bankası |
|---|---|---|
| Bugün (spot bacak) | 10.000.000 dolar verir, 500.000.000 TL alır | 500.000.000 TL verir, 10.000.000 dolar alır |
| 30 gün sonra (vade bacağı) | 514.000.000 TL verir, 10.000.000 dolar geri alır | 514.000.000 TL alır, 10.000.000 dolar geri verir |
A kurumu 30 gün boyunca 500 milyon TL kullanmış ve karşılığında 14 milyon TL fazla ödemiştir; bu tutar, TL borçlanmanın maliyeti ile dolar teminatın getirisi arasındaki farkı yansıtır. B bankası ise TL vererek 30 günlüğüne dolar fonlaması sağlamıştır. Rakamlar varsayımsaldır.
Swap, kur riskini ortadan kaldırırken karşı taraf riskini bırakır: taraflardan biri vadede yükümlülüğünü yerine getiremezse diğeri elindeki parayı o günün kuruyla yeniden değiştirmek zorunda kalır. Bu nedenle bankalar arası swaplar teminat anlaşmalarıyla, borsada yapılan swaplar ise merkezi takas kuruluşu aracılığıyla yürütülür.
Swap faizi nasıl hesaplanır? Faiz paritesi ilişkisi
Swap puanı, vade kuru ile spot kur arasındaki farktır ve iki para birimi arasındaki faiz farkıyla belirlenir. Bu ilişkiye kapsanmış (karşılanmış) faiz paritesi denir: kur riski vadeli işlemle kapatıldığında, iki para biriminde yatırım yapmak aynı getiriyi sağlamalıdır. Spot kur ve iki faiz oranından vadeli kurun nasıl türetildiği döviz kuru nasıl belirlenir yazısında hesaplanıyor. Swap piyasasında soru çoğu zaman tersinden sorulur: piyasadaki vade kuru biliniyorsa swapın ima ettiği TL faizi kaçtır?
İma edilen TL faizi = [(Vade kuru ÷ Spot kur) × (1 + dolar faizi × gün ÷ 360) − 1] × 365 ÷ gün
Varsayımsal hesap (önceki örnekten): Spot 50,00 TL, 30 gün vade kuru 51,40 TL, dolar faizi yıllık %4 olsun.
51,40 ÷ 50,00 = 1,028. 1,028 × (1 + 0,04 × 30 ÷ 360) − 1 ≈ 0,03143. Yıllığa çevrildiğinde 0,03143 × 365 ÷ 30 ≈ %38,2 bulunur.
Swap, A kurumuna yıllık yaklaşık %38,2 basit faizle TL borçlanma imkânı vermiştir. Dolar faizi için 360, TL faizi için 365 gün esası kullanılmıştır. Rakamlar varsayımsaldır.
Swapın ima ettiği faiz, aynı vadeli yurt içi piyasa faiziyle her zaman eşit olmaz. BIS'in aynı makalesi kapsanmış faiz paritesinden sapmaların son dönemde yoğun ilgi gördüğünü belirtir ve önceki bir BIS çalışmasına atıfla yen/dolar baz farkının 2014 sonrasında açılmasını küresel bankaların bilanço kısıtları ile Japon kurumlarının döviz cinsi fonlama talebine bağlar. TL için de yurt dışı piyasada TL'ye erişim daraldığında swapın ima ettiği TL faizi yurt içi faizlerden sert biçimde ayrışabilir. Faiz farkının kur riski kapatılmadan değerlendirildiği strateji carry trade yazısında anlatılıyor.
Faiz swapı ve çapraz para swapı nedir?
Faiz swapı, aynı para biriminde ve aynı nominal tutar üzerinden sabit faiz ödemesinin değişken faiz ödemesiyle değiştirildiği işlemdir; anapara el değiştirmez, yalnızca dönemsel faiz farkı ödenir. Değişken faiz olarak bir gösterge oran kullanılır; TL'de bu amaçla Borsa İstanbul'un gecelik repo işlemlerinden hesaplanan TLREF gibi göstergeler kullanılabilir.
Varsayımsal örnek: Değişken faizli kredisi olan bir şirket, 100.000.000 TL nominal tutarlı bir swapla yıllık %36 sabit faiz ödeyip değişken faiz almayı kabul etsin. 91 günlük bir dönemde değişken faiz yıllık %38 olarak gerçekleşirse:
- Şirketin ödediği sabit faiz: 100.000.000 × 0,36 × 91 ÷ 365 = 8.975.342,47 TL
- Şirketin aldığı değişken faiz: 100.000.000 × 0,38 × 91 ÷ 365 = 9.473.972,60 TL
- Net olarak şirkete 498.630,14 TL ödenir.
Değişken faiz %33'e inerse şirket karşı tarafa net 747.945,21 TL öder. Her iki durumda da swap ile kredi birlikte düşünüldüğünde şirketin faiz maliyeti %36 civarında sabitlenmiş olur. Basit faiz kullanılmıştır, rakamlar varsayımsaldır.
Çapraz para swapı ise iki farklı para biriminde hem dönemsel faizlerin hem de vade başı ve sonundaki anaparanın değiştirildiği, genellikle yıllar süren bir işlemdir. Dolar cinsi tahvil ihraç eden bir şirket, aldığı dolarları swap karşı tarafına verip TL alabilir; vade boyunca TL faizi öder, dolar faizini alır ve vadede anaparaları geri değiştirir. Böylece döviz borcu ekonomik olarak TL borca dönüşür. Euro cinsi ihraçlarda getirinin mid-swap oranı üzerine eklenen farkla ifade edilmesi de bu piyasadan gelir; ayrıntılar eurobond yazısında yer alıyor.
TCMB swap işlemleri nelerdir?
TCMB swap işlemleri, Merkez Bankası'nın bankalarla TL, döviz ve altını karşılıklı ve vadeli olarak değiştirdiği likidite yönetimi araçlarıdır. 2026 Para Politikası metnindeki araç tablosunda döviz karşılığı TL swap işlemleri ve ihaleleri, altın karşılığı TL swap işlemleri ve ihaleleri, döviz karşılığı altın swap işlemleri, BİST Swap Piyasası işlemleri ve lokasyon swap işlemleri yer alır.
- Alım yönlü swap: Finansal İstikrar Raporu'ndaki tanımla TCMB valör tarihinde bankalardan TL karşılığı döviz alır, vadede geri satar. Bankalara TL likiditesi sağlanır, TCMB'nin brüt rezervi geçici olarak artar.
- Satım yönlü swap: TCMB valör tarihinde bankalara TL karşılığı döviz veya altın verir, vadede geri alır. Bankalardaki fazla TL likiditesi çekilir, yani sterilize edilir; TCMB'nin brüt rezervi geçici olarak azalır ve vadede doğacak bir döviz veya altın alacağı oluşur.
Metne göre 2025'te sterilizasyon amacıyla satım yönlü altın ve döviz karşılığı TL swap ihaleleri yapıldı; satım yönlü döviz karşılığı TL swap stoku 27 Mart 2025 itibarıyla sıfırlandı, satım yönlü altın karşılığı TL swap stoku 12 Aralık 2025 itibarıyla net 31,9 tondu. Mayıs 2026 Finansal İstikrar Raporu'na göre şubat sonunda jeopolitik risklerin artmasıyla sistemin fonlama ihtiyacı yükseldi ve TCMB 31 Mart 2026'da bankalara TL likidite yönetiminde esneklik sağlamak için döviz karşılığı TL swap işlemlerine yeniden başladı. Bu işlemlerin bakiyesi 6 Nisan'da 13,5 milyar dolara çıktı, 6 Mayıs'ta 1,8 milyar dolara geriledi.
TCMB'nin diğer merkez bankalarıyla yaptığı ikili para takası anlaşmaları ise farklı bir araçtır. Örneğin 13 Haziran 2025 tarihli duyuruya göre Çin Halk Cumhuriyeti Merkez Bankası ile anlaşma, azami 189 milyar TL veya 35 milyar yuan tutarında ve 3 yıl geçerli olacak şekilde yenilendi; amaç ikili ticaret ve mali iş birliğini desteklemektir. 28 Aralık 2025 tarihli 2026 Para Politikası metnine göre TCMB, rezerv yönetimi kapsamında dış yükümlülüklerini azaltmak amacıyla yabancı merkez bankalarıyla yapılan para takası anlaşmalarını ve uluslararası döviz depo alım işlemlerini gözden geçirmektedir.
Swap hariç rezerv ne demek?
Swap hariç net rezerv, net rezervden swap işlemleriyle geçici olarak alınmış ve vadede geri verilecek dövizin de düşülmesiyle bulunan tutardır. Alım yönlü bir swapta TCMB'nin aldığı döviz brüt rezerve girer, ancak geri ödeme taahhüdü bilanço dışında izlenir. Bu nedenle rezervin Merkez Bankası'na ait kısmını görmek için swap yükümlülüğü ayrıca düşülür.
TCMB'nin haftalık rezerv bültenine göre 30 Ekim 2026 itibarıyla Merkez Bankası'nın toplam yabancı para swap işlemlerinden kaynaklanan net döviz yükümlülükleri 16,6 milyar dolar, altın swaplarından kaynaklanan net alacakları 2,8 milyar dolardır. Aynı tarihte resmi rezerv varlıkları 158,1 milyar dolardır. TCMB'nin 2026 Para Politikası metninde yer alan swap hariç net rezerv rakamı ise 12 Aralık 2025 tarihlidir: 66,0 milyar dolar. Farklı tarihlere ait bu rakamlar birbiriyle birleştirilerek güncel bir swap hariç net rezerv bulunamaz; hesap için aynı tarihe ait analitik bilanço verisi de gerekir. Brüt, net ve swap hariç net rezervin hesap adımları TCMB rezervleri nedir yazısında örnekle anlatılıyor.
IMF'nin rezerv veri şablonu rehberi de swap anlaşmalarıyla elde edilebilecek kaynakların, mevcut bir alacak olmadıkları sürece rezerv sayılmayacağını belirtir. Kullanılmamış bir swap hattı rezerv değildir; bu tür imkânlar şablonun şarta bağlı kaynaklar bölümünde gösterilir. Swap kullanıldığında gelen döviz rezerve girer; TCMB metaverisine göre swap işlemlerinden doğan ve bilanço dışında izlenen yükümlülükler tablonun önceden belirlenmiş kısa dönem net çıkışlar bölümünde raporlanır.
Yabancılar TL'ye nasıl erişir? Offshore swap
Yurt dışında yerleşik yatırımcılar TL'ye çoğunlukla Türk bankalarıyla yaptıkları döviz swaplarıyla erişir: dolar verip TL alırlar, vadede ters işlem yaparlar. Yurt dışında gerçekleşen bu işlemlere piyasada offshore swap denir. Yabancı yatırımcı aldığı TL'yi tahvil, mevduat veya repo gibi TL varlıklarda değerlendirebilir; swapın ima ettiği TL faizi, bu yatırımın fonlama maliyetini belirler.
TCMB verileri bu kanalın hızla daralıp genişleyebildiğini gösterir. Mayıs 2026 Finansal İstikrar Raporu'na göre 24 Ocak 2026 tarihli düzenlemeyle kısa vadeli yurt dışı TL cinsi repo, kredi ve mevduat fonlamalarına uygulanan zorunlu karşılık oranları artırıldı. Bankaların bu kalemler ve swap işlemleri yoluyla yurt dışından sağladığı toplam TL fonlama 27 Şubat 2026'da 42,7 milyar dolarken jeopolitik gerilimlerin yükselmesiyle 3 Nisan'da 29,1 milyar dolara geriledi; ateşkes görüşmelerinin başlamasıyla 30 Nisan'da 33,6 milyar dolara çıktı.
Bu hareketlerin iki sonucu vardır. Yurt dışına verilen TL azaldığında bankaların yurt içi TL likiditesi ve döviz pozisyonları değişir; Rapor'a göre jeopolitik risklerdeki sınırlı azalışın ardından fon akımları yeniden artınca bankaların yurt dışı yerleşiklerle yaptığı swap işlemleri artarken TCMB ile yaptığı swap işlemleri azaldı. Ayrıca yurt dışında TL bulmak zorlaştığında offshore swap faizleri yükselir, bu da TL varlıklara yapılan kaldıraçlı yatırımların maliyetini artırır.
Makro verileri Fiva'da karşılaştırın
Fiva'da enflasyon, politika faizi ve büyüme gibi göstergeler ülkeler arasında karşılaştırmalı haritalarda sunulur; ekonomik takvim ve önemli veriler günün özetinde yer alır. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.
Sık sorulan sorular
Swap işlemi nasıl yapılır?
Döviz swapında taraflar iki para birimini bugün spot kurdan değiştirir ve işlem günü belirlenen vade kurundan vadede geri değiştirir. Bireysel yatırımcılar bu işlemleri genellikle doğrudan yapmaz; swaplar bankalar, kurumsal yatırımcılar, şirketler ve TCMB arasında, teminat anlaşmalarıyla veya borsada merkezi takas aracılığıyla yapılır.
TCMB swap nedir?
TCMB'nin bankalarla TL, döviz ve altını vadeli olarak karşılıklı değiştirdiği likidite yönetimi işlemleridir. Alım yönlü swapta TCMB TL karşılığı döviz alıp vadede geri satar ve bankalara TL likiditesi sağlar; satım yönlü swap ise fazla TL likiditesini çekmek için kullanılır.
Faiz swapı ile döviz swapı arasındaki fark nedir?
Faiz swapında aynı para biriminde sabit ve değişken faiz ödemeleri değiştirilir, anapara el değiştirmez. Döviz swapında ise iki farklı para birimi bugün ve vadede karşılıklı değiştirilir; vade kuru ile spot kur arasındaki fark iki para biriminin faiz farkını yansıtır.
Swap rezervleri neden şişirir?
TCMB'nin swapla aldığı döviz brüt rezerve girer, ancak vadede geri verileceği için Merkez Bankası'na ait değildir ve geri ödeme taahhüdü bilanço dışında izlenir. Bu yüzden swap yükümlülüğü düşülerek swap hariç net rezerv hesaplanır; 30 Ekim 2026 itibarıyla net yabancı para swap yükümlülüğü 16,6 milyar dolardır.
Swap puanı nedir?
Swap puanı, vade kuru ile spot kur arasındaki farktır. İki para birimi arasındaki faiz farkından türetilir; yüksek faizli para biriminin vade kuru spot kurdan daha zayıf oluşur.
Kaynaklar
- TCMB: Terimler Sözlüğü, takas (swap) tanımı (yeni sekmede açılır)
- BIS Quarterly Review: Borio, McCauley, McGuire, FX swaps and forwards: missing global debt? (Eylül 2017) (yeni sekmede açılır)
- TCMB: 2026 Para Politikası (28 Aralık 2025), swap ihaleleri, araç tablosu ve rezervler (yeni sekmede açılır)
- TCMB: Finansal İstikrar Raporu, Mayıs 2026 (döviz karşılığı TL swap, yurt dışından TL fonlama) (yeni sekmede açılır)
- TCMB: Uluslararası Rezervler ve Döviz Likiditesi Gelişmeleri, 30 Ekim 2026 (swap kaynaklı yükümlülükler) (yeni sekmede açılır)
- TCMB: Uluslararası Rezervler ve Döviz Likiditesi metaverisi (swap yükümlülüklerinin kaydı) (yeni sekmede açılır)
- TCMB: Çin Halk Cumhuriyeti Merkez Bankası ile İkili Para Takası Anlaşmasının Yenilenmesi (2025-36, 13 Haziran 2025) (yeni sekmede açılır)
- IMF: International Reserves and Foreign Currency Liquidity, Guidelines for a Data Template, Bölüm 2 (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.