Risk yönetimi nedir? Pozisyon büyüklüğü ve drawdown

Kısa cevap: Risk yönetimi, bir işlemde, bir günde ve hesabın tamamında kaybedilebilecek tutarı önceden sınırlayan kurallar bütünüdür. Temel parçaları işlem başına risk ve buna bağlı pozisyon büyüklüğü, günlük zarar limiti, maksimum düşüş sınırı ile korelasyon ve yoğunlaşma sınırlarıdır. Kayıp ile toparlanma simetrik değildir: %50'lik düşüşten sonra başa dönmek için %100 getiri gerekir.

Pozisyon büyüklüğü hesaplama aracıyla bu hesap kişiye özel rakamlarla yapılabilir.

Bir stratejinin getirisi kadar, kötü bir dönemde ne kadar kaybettirebileceği de önemlidir. Risk yönetimi bu soruyu işlem açılmadan önce yanıtlar: tek bir işlemin zararı, bir günün zararı ve zirveden en derin düşüş için üst sınırlar konur; sınıra ulaşıldığında ne olacağı da önceden yazılır.

Algoritmik sistemlerde bu kurallar stratejiden bağımsız bir kod katmanı olarak çalışır. Sayısal örnekler varsayımsaldır ve öneri değildir.

Risk yönetimi hangi katmanlardan oluşur?

Risk kuralları farklı düzeylerde çalışır ve bir katmanın eksikliği diğerlerini işlevsiz bırakabilir: işlem başına risk doğru hesaplansa bile aynı yönde açılmış on pozisyon, hesabı tek bir büyük işlem kadar riske sokar.

Risk katmanları (oranlar varsayımsaldır)
Katman	Neyi sınırlar?	Örnek kural
İşlem	Tek işlemin stop seviyesindeki kaybı	Sermayenin %0,5'i
Açık risk	Açık bütün pozisyonların stop'larına kadar toplam kayıp	Sermayenin %3'ü
Gün	Bir seanstaki gerçekleşen ve gerçekleşmemiş toplam zarar	Gün başı bakiyenin %1,5'i
Hesap	Zirveden düşüş (drawdown)	%10'da yeni işlem durur
Portföy	Aynı sektörde veya birlikte hareket eden varlıklarda yoğunlaşma	Tek sektörde en fazla %1,5 açık risk
Sistem	Hatalı emir, bağlantı kopması, beklenmeyen yazılım davranışı	Azami emir büyüklüğü ve acil durdurma

Oranlar yalnızca katmanların birbirine bağlanışını gösterir; uygun düzey sermayeye, stratejinin geçmiş düşüşlerine ve taşınabilecek kayba göre belirlenir. Kaldıraçlı ürünlerde likidasyon fiyatına uzaklık da hesaba girer (kaldıraç ve likidasyon).

İşlem başına risk ve pozisyon büyüklüğü nasıl bağlanır?

Pozisyon büyüklüğü, göze alınan kayıp tutarının giriş ile stop arasındaki mesafeye bölünmesiyle bulunur: adet = (sermaye × risk oranı) ÷ (giriş fiyatı − stop fiyatı). Formülün adım adım örneği stop loss yazısında yer alıyor; aynı hesap pozisyon büyüklüğü hesaplama aracıyla da yapılabilir. Stop mesafesini oynaklığa göre ayarlama yöntemi ATR yazısında anlatılıyor.

Risk yönetimi açısından formülden üç sonuç çıkar:

Risk, pozisyon tutarı değildir. Sermayenin %20'si büyüklüğündeki bir pozisyon, stop mesafesi %2,5 ise sermayenin %0,5'ini riske atar (0,20 × 0,025). Stop'u olmayan bir pozisyonun riski ise tanımsızdır.
Planlanan risk bir taban değeridir. Boşluklu açılış, kayma ve komisyon gerçekleşen kaybı planın üzerine çıkarabilir; stop seviyesi bir fiyat garantisi vermez.
Açık riskler toplanır. Her biri %0,5 riskli 6 açık pozisyon, bütün stop'lar çalışırsa sermayenin %3'ünü kaybettirir. Bu toplamın da ayrıca sınırlandırılması gerekir.

Maksimum düşüş, kayıp serileri ve toparlanma

Maksimum düşüş, hesap değerinin bir zirveden sonraki en düşük seviyeye kadar yaşadığı en büyük yüzdesel kayıptır. Tanımı, hesaplanışı ve eski zirveye dönmek için gereken getirinin formülü (1 ÷ (1 − düşüş) − 1) Sharpe oranı yazısında %10–%50 aralığındaki örneklerle yer alıyor. Kayıp ile toparlanma simetrik olmadığından düşüş derinleştikçe gereken getiri hızla büyür: %50'lik düşüşten sonra %100, %60'lık düşüşten sonra %150, %75'lik düşüşten sonra %300, %90'lık düşüşten sonra %900 getiri gerekir.

Düşüşlerin önemli bir kaynağı ardışık kayıplardır. Her işlemde kalan bakiyenin sabit bir yüzdesi riske edildiğinde, n ardışık kayıptan sonra kalan bakiye başlangıcın (1 − risk oranı)ⁿ katıdır:

Ardışık kayıplarda hesaptaki düşüş (varsayımsal; kayma ve komisyon hariç)
İşlem başına risk	5 kayıp	10 kayıp	20 kayıp
%1	%4,9	%9,6	%18,2
%2	%9,6	%18,3	%33,2
%5	%22,6	%40,1	%64,2
%10	%41,0	%65,1	%87,8

Varsayımsal örnek: Kazanma oranı %50 olan ve işlemleri birbirinden bağımsız varsayılan bir stratejide, 200 işlem boyunca en az bir kez 8 veya daha uzun bir kayıp serisi yaşanma olasılığı yaklaşık %32, 10 veya daha uzun bir seri yaşanma olasılığı yaklaşık %9'dur. Kazanma oranı %40 olduğunda aynı olasılıklar yaklaşık %75 ve %38'e çıkar. 10 kayıplık bir seri, işlem başına %1 riskte hesabı %9,6, %5 riskte %40,1 düşürür; ikinci durumda başa dönmek için yaklaşık %67 getiri gerekir.

İşlem başına risk bu yüzden ortalama sonuca göre değil, makul ölçüde olası en kötü seriye göre seçilir. Backtest raporundaki en uzun kayıp serisi tek bir geçmiş yolun sonucudur; gelecekteki seri daha uzun olabilir.

Günlük zarar limiti ve acil durdurma (kill switch) nasıl çalışır?

Günlük zarar limiti, bir seanstaki gerçekleşen ve gerçekleşmemiş zararların toplamı belirlenen eşiğe ulaştığında o gün yeni işlem açılmasını durduran kuraldır. Maksimum düşüş limiti aynı mantığı hesabın zirvesine uygular ve genellikle elle inceleme yapılana kadar sistemi kapalı tutar. Amaç, hatalı çalışan bir stratejinin veya olağandışı bir piyasa gününün zararı fark edilmeden büyütmesini önlemektir.

Varsayımsal örnek: 400.000 TL'lik bir hesapta işlem başına risk %0,5 (2.000 TL), günlük zarar limiti %1,5 (6.000 TL) olsun. Aynı gün üç işlem stop'ta kapanırsa limit dolar ve dördüncü işlem açılmaz. Hesap bir süre sonra 440.000 TL'lik bir zirveye ulaşırsa %10'luk maksimum düşüş limiti 396.000 TL'ye denk gelir; bakiye bu seviyeye inerse sistem yeni emir göndermeyi bırakır ve yeniden başlatma elle onaya bağlanır.

Acil durdurma (kill switch) bu kuralların en sert biçimidir: bekleyen bütün emirler tek seferde iptal edilir ve yeni emir girişi engellenir. Borsalar ve düzenleyiciler, aracı kurumlar ve algoritmik işlem yapan kuruluşlar için acil durdurma ve emir öncesi kontrolleri tanımlar:

Borsa İstanbul: Ekim 2026 itibarıyla geçerli olan Pay Piyasasında Algoritmik İşlemler ve BISTECH PTRM/İşlem Öncesi Risk Yönetimi Prosedürü'ne (Revizyon 7, 28 Mart 2025) göre üyeler, risk grupları için azami emir büyüklüğü, fiyat toleransı, pozisyon ve emir/saniye limitleri tanımlayabilir ve bekleyen emirleri tek seferde iptal edebilir. Limitine ulaşan risk grubu otomatik olarak bloke olur: yeni emir girilemez, yalnızca bekleyen emirler iptal edilebilir. Gerektiğinde sunucuları durdurarak emir iletimini sonlandırmak üyenin sorumluluğundadır. Pay Piyasası Prosedürü'nün 5.3.5 maddesine göre Borsa, olağandışı durumlarda risk limitlerini resen değiştirebilir.
Avrupa Birliği: 2017/589 sayılı Komisyon Yetki Devri Tüzüğü'nün 12. maddesi, algoritmik işlem yapan kuruluşların acil durumda gerçekleşmemiş emirlerinin bir kısmını veya tamamını derhal iptal edebilmesini ister.
ABD: SEC'nin 15c3-5 sayılı kuralı, piyasaya erişim sağlayan aracı kurumlardan önceden belirlenmiş kredi veya sermaye eşiklerini aşan emirleri engelleyen kontroller ister.

Bireysel bir botun kendi limitleri ise kodda tanımlanır. TradingView'ın Pine Script belgelerine göre Ekim 2026 itibarıyla strateji testlerinde strategy.risk.max_intraday_loss() günlük zarar sınırına ulaşıldığında bekleyen emirleri iptal eder, açık pozisyonu kapatır ve seans sonuna kadar işlemi durdurur; strategy.risk.max_drawdown() belirlenen düşüşte aynı adımları uygulayıp sonraki işlemleri durdurur. Böylece limitlerin etkisi canlıya geçmeden ölçülebilir.

Korelasyon ve yoğunlaşma riski toplam riski nasıl büyütür?

İşlem başına risk sınırı, pozisyonların birbirinden bağımsız hareket ettiğini örtük olarak varsayar. Aynı sektördeki paylar, aynı endeksi izleyen ürünler ya da aynı habere duyarlı varlıklar birlikte hareket ettiğinde, ayrı ayrı küçük görünen riskler tek bir büyük işlem gibi davranır.

Her biri aynı oynaklığı taşıyan N pozisyonun toplam sonucunun oynaklığı, pozisyonlar arasındaki ortalama korelasyonla (ρ) değişir: toplam oynaklık = tek pozisyonun oynaklığı × √(N + N × (N − 1) × ρ).

Beş eşit riskli pozisyonun toplam oynaklığı (tek pozisyonun katı olarak, varsayımsal)
Ortalama korelasyon	Toplam oynaklık
0	2,24 kat
0,3	3,32 kat
0,6	4,12 kat
1	5,00 kat

Korelasyon sıfırken beş pozisyonun toplam dalgalanması tek pozisyonun yaklaşık 2,24 katıdır; korelasyon 1 olduğunda 5 katına çıkar ve çeşitlendirmenin faydası tamamen kaybolur. Portföy riskinin korelasyona bağlı formülü ve kriz dönemlerinde korelasyonların yükselme eğilimi portföy çeşitlendirmesi yazısında anlatılıyor.

Uygulamada aynı sektör, tema veya dayanak varlıktaki pozisyonların açık riski toplu olarak tavanlanır ve yeni pozisyondan önce mevcut pozisyonlarla korelasyon kontrol edilir; sakin dönem korelasyonunun stres döneminde yükselebileceği de hesaba katılır.

Kelly kriteri nedir, neden dikkatle kullanılır?

John L. Kelly Jr., Bell System Technical Journal'ın Temmuz 1956 sayısında yayımlanan makalesinde, sonuç hakkında gürültülü bir kanaldan önceden bilgi alan bir bahisçinin sermayesinin uzun vadeli üstel büyüme hızını en yükseğe çıkaran bahis oranını inceledi. Makaleye göre her seferinde sermayenin tamamını riske atmak beklenen değeri en yükseğe çıkarır, ancak oyun sürdükçe iflas olasılığı bire yaklaşır; eşit oranlı bahiste en uygun oran, kazanma ve kaybetme olasılıkları arasındaki farktır. MacLean, Thorp ve Ziemba'nın 2010 tarihli çalışması, tek varlıklı ve iki sonuçlu durumda Kelly oranını avantajın (beklenen getirinin) bahis oranına (odds) bölünmesi olarak özetler:

f* = (b × p − q) ÷ b (p: kazanma olasılığı, q = 1 − p, b: kaybedilen her 1 birime karşılık kazançta elde edilen tutar)

İşlem diliyle f*, stop gerçekleştiğinde kaybedilecek sermaye oranına, yani işlem başına riske karşılık gelir.

Varsayımsal örnek: Kazanma olasılığı %55 olan ve kazancı kaybına eşit (b = 1) bir işlem kuralında f* = 0,55 − 0,45 = %10'dur. Tablo, farklı oranlarda işlem başına ortalama logaritmik büyümeyi ve 100 işlemlik bileşik karşılığını gösterir. Yarım Kelly, büyüme hızının yaklaşık %75'ini riskin yarısıyla sağlar; iki kat Kelly'de büyüme yaklaşık sıfıra, hatta biraz altına iner; daha büyük oranlarda avantajlı bir kural bile sermayeyi eritir.

Kelly oranına göre büyüme (p = %55, b = 1; varsayımsal)
İşlem başına risk	Kelly'ye göre	İşlem başına logaritmik büyüme	100 işlemlik karşılığı
%2,5	Çeyrek	%0,219	+%24,5
%5	Yarım	%0,375	+%45,5
%10	Tam	%0,501	+%65,0
%15	1,5 kat	%0,374	+%45,3
%20	2 kat	−%0,014	−%1,4
%25	2,5 kat	−%0,673	−%49,0

Dikkat: Kelly oranı, olasılıkların ve kazanç/kayıp oranının doğru bilindiğini, işlemlerin bağımsız olduğunu ve kaybın her seferinde tam f kadar gerçekleştiğini varsayar. Piyasada bu değerler geçmiş veriden tahmin edilir ve aşırı uyum nedeniyle olduğundan iyi görünebilir. MacLean, Thorp ve Ziemba, Kelly oranlarının çok büyük ve kısa vadede çok riskli olabileceğini, sürekli zaman yaklaşımında oranın iki katıyla büyümenin risksiz getiri düzeyine indiğini, hesabın ortalama tahminindeki hatalara aşırı duyarlı olduğunu ve güvenli tarafta kalmak için oranın küçültülmesi gerektiğini vurgular.

Varsayımsal olarak kazanma olasılığı %45 ve b = 2 tahmin edilirse f* = (2 × 0,45 − 0,55) ÷ 2 = %17,5 çıkar. Gerçek olasılık %40 ise doğru oran %10'dur; %17,5 ile işlem başına logaritmik büyüme %0,97'den %0,46'ya düşer, tahmini oranın iki katı olan %35'te ise −%4,6'ya iner. Olasılıktaki 5 puanlık hata büyüme hızını yarıdan fazla düşürür; gerçek olasılık yaklaşık %39'un altındaysa tahmini tam Kelly oranı olan %17,5 bile sermayeyi küçültür. Kelly hesabı bu yüzden işlem başına riskin yerine geçmez, yalnızca kavramsal bir üst sınır fikri verir.

Algoritmik sistemde risk katmanı nasıl kurulur?

Algoritmik bir sistemde risk kuralları, sinyal üreten strateji kodundan ayrı bir katmanda tutulur; her emir borsaya gitmeden önce bu katmandan geçer. Katmanın tipik kontrolleri şunlardır:

Emir öncesi: Azami emir miktarı ve tutarı, son fiyattan aşırı sapan fiyatların reddi, tekrarlanan emirlerin engellenmesi.
Pozisyon: Varlık, sektör ve toplam açık risk sınırları.
Hesap: Günlük zarar ve maksimum düşüş limitleri; aşıldığında bekleyen emirlerin iptali ve yeni girişlerin durdurulması.
Altyapı: Bağlantı koptuğunda veya fiyat verisi güncellenmediğinde yeni emir gönderilmemesi; zarar durdur emirlerinin mümkünse borsa tarafında bekletilmesi.
Kayıt: Her ret ve durdurmanın nedeniyle birlikte kaydedilmesi.

Aşağıdaki Python örneği, iki hesap limitini her yeni emirden önce kontrol eden basit bir katmanı gösterir. Bakiye, gerçekleşmemiş kâr ve zararı da içeren hesap değeridir; maksimum düşüş limiti aşıldığında katman elle sıfırlanana kadar kapalı kalır.

class RiskKatmani:
    def __init__(self, sermaye, gunluk_limit=0.015, azami_dusus=0.10):
        self.zirve = sermaye          # hesabın ulaştığı en yüksek değer
        self.gun_basi = sermaye       # seans başındaki hesap değeri
        self.gunluk_limit = gunluk_limit
        self.azami_dusus = azami_dusus
        self.durduruldu = False       # yalnızca elle sıfırlanır

    def yeni_gun(self, bakiye):
        self.gun_basi = bakiye

    def emre_izin(self, bakiye):
        self.zirve = max(self.zirve, bakiye)
        gunluk_kayip = (self.gun_basi - bakiye) / self.gun_basi
        dusus = (self.zirve - bakiye) / self.zirve
        if dusus >= self.azami_dusus:
            self.durduruldu = True
        return not self.durduruldu and gunluk_kayip < self.gunluk_limit

risk = RiskKatmani(400_000)
print(risk.emre_izin(394_500))  # günlük kayıp %1,375: True
print(risk.emre_izin(394_000))  # günlük kayıp %1,5: False

Kontrol False döndüğünde bekleyen emirlerin iptali ve açık pozisyonların akıbeti de önceden tanımlanır; bu davranış canlıya geçmeden paper trading ortamında sınanır. Botun genel mimarisi algoritmik işlem yazısında anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

İşlem başına risk yüzde kaç olmalı?

Herkes için doğru tek bir oran yoktur; oran, olası en uzun kayıp serisine ve taşınabilecek düşüşe göre seçilir. İşlem başına %1 riskte 10 ardışık kayıp hesabı yaklaşık %9,6, %5 riskte %40,1 düşürür.

%50 kayıptan sonra başa dönmek için ne kadar getiri gerekir?

%100 getiri gerekir, çünkü kalan bakiyenin iki katına çıkması gerekir. Genel formül 1 ÷ (1 − düşüş) − 1'dir; %75'lik düşüşte gereken getiri %300'e çıkar.

Kill switch (acil durdurma) nedir?

Acil bir durumda bekleyen emirlerin tek seferde iptal edilmesini ve yeni emir girişinin engellenmesini sağlayan işlevdir. Borsa İstanbul'un PTRM uygulamasında limitine ulaşan risk grubu otomatik olarak bloke olur ve kullanıcıların bekleyen emirleri toplu olarak iptal edilebilir.

Günlük zarar limiti neden gerekir?

Hatalı bir strateji veya olağandışı bir seans aynı gün çok sayıda kayıp üretebilir. Günlük limit, zararın o seansta belirli bir tutarda durmasını ve sorunun incelenmesini sağlar.

Kelly kriteri işlem büyüklüğü için kullanılabilir mi?

Kavramsal bir üst sınır olarak incelenebilir; ancak olasılıklar geçmiş veriden tahmin edildiği için hataya çok açıktır. Yazıdaki varsayımsal örnekte kazanma olasılığının yaklaşık 6 puan fazla tahmin edilmesi, tam Kelly oranını sermayeyi küçülten bir orana çevirir.

Kaynaklar

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.