Piyasa yapıcı (market maker) nedir? Nasıl kazanır

Kısa cevap: Piyasa yapıcı (market maker), bir menkul kıymette sürekli olarak hem alış hem satış kotasyonu vererek alıcı ve satıcıların karşı taraf bulmasını sağlayan kurumdur. Borsa İstanbul'da bu görevi Borsa'nın yetkilendirdiği aracı kurum ve bankalar üstlenir; piyasa yapıcılık varant ve sertifikalarda zorunlu, BYF'lerde esas, paylarda Ana Pazar ve Alt Pazar'da isteğe bağlıdır. Piyasa yapıcının kazancı alış-satış farkından gelir, başlıca riski elinde biriken envanterdir.

Bir hissenin veya fonun emir defterinde her an makul fiyatlı alıcı ve satıcı bulunmayabilir. Piyasa yapıcı bu boşluğu doldurur: belirli bir miktar için almaya ve satmaya razı olduğu iki fiyatı aynı anda ilan eder, işlem gerçekleştikçe kotasyonlarını yeniler. Kripto borsalarında aynı rolün daha gevşek bir karşılığı vardır; emir defterine limit emir bırakan her kullanıcı maker sayılır ve çoğunlukla daha düşük komisyon öder, ama kotasyon verme yükümlülüğü taşımaz.

Aşağıdaki Borsa İstanbul kuralları, Pay Piyasası Prosedürü'nün 21 Eylül 2026 tarihli 54 numaralı revizyonuna göre Ekim 2026 itibarıyla geçerlidir; örneklerdeki fiyat ve tutarlar varsayımsaldır.

Piyasa yapıcı ne yapar?

Borsa İstanbul piyasa yapıcılığı, yetkilendirilmiş üyelerin sorumlu oldukları sermaye piyasası araçlarında alım satımın dürüst, düzenli ve etkin çalışmasını sağlamak ve likiditeye katkıda bulunmak amacıyla sürekli işlem yönteminde yürüttükleri özellikli bir alım satım faaliyeti olarak tanımlar. Uygulamada piyasa yapıcı, kendi hesabına veya Borsa'ya önceden bildirdiği hesaplarla iki taraflı kotasyon girer: örneğin 9,98 TL'den 1.000 lot almaya ve 10,02 TL'den 1.000 lot satmaya hazır olduğunu ilan eder.

Kotasyonlar emir defterinde sıradan limit emirlerle aynı fiyat ve zaman önceliği kurallarına tabidir; piyasa yapıcıya eşleşmede ayrıcalık tanınmaz ve yatırımcılar kotasyon fiyatlarının dışındaki seviyelerden de işlem yapabilir. Bir kotasyonun fiyatı veya miktarı değiştirildiğinde eski kotasyon iptal edilmiş, yenisi girilmiş sayılır ve öncelik kaybolur. Prosedür, piyasa yapıcının portföyünde karşılığı bulunmayan miktardaki kotasyon satışını kotasyon alışından önce gerçekleştirebilmesine de izin verir. Kotasyonların defterde nasıl göründüğü emir defteri yazısında anlatılıyor.

Borsa İstanbul'da piyasa yapıcılık hangi ürünlerde var?

Pay Piyasası Prosedürü ürün gruplarına göre farklı kurallar öngörür:

Ekim 2026 itibarıyla Borsa İstanbul'da piyasa yapıcılık
Ürün	Piyasa yapıcılık	Piyasa yapıcı yoksa
Paylar: Ana Pazar ve Alt Pazar	İsteğe bağlı	İşlem yöntemi değişmez
Paylar: Yıldız Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu	Uygulanmaz	-
Borsa yatırım fonları (BYF)	Esas	Tek fiyat yöntemine geçilir
Varant ve yatırım kuruluşu sertifikaları	Zorunlu, her birinde en az bir piyasa yapıcı	İşlem sırası kapatılır
Emtia sertifikaları	Esas	Tek fiyat yöntemine geçilebilir
YÜFP'te sürekli işlem gören gayrimenkul ve girişim sermayesi yatırım fonları, sahipliğe dayalı kira sertifikaları ve gayrimenkul sertifikaları	İsteğe bağlı	İşlem yöntemi değişmez
VİOP	Piyasa yapıcılık programı bazı sözleşmeleri kapsar	-

VİOP'ta program, Borsa İstanbul'un açıklamasına göre Ekim 2026 itibarıyla BIST 30 endeks opsiyonlarını, BIST Likit Banka ve BIST Banka Dışı Likit 10 endeks vadeli sözleşmelerini, USD/TRY döviz opsiyonlarını, elektrik vadeli sözleşmelerini, belirli dayanaklardaki pay opsiyonları ile pay vadeli sözleşmelerini, altın ve gümüş vadeli sözleşmelerini ve CNH/TRY döviz vadeli sözleşmesini kapsıyor. Varantlarda zorunluluk SPK'nın VII-128.3 sayılı tebliğinden gelir: tebliğe göre yatırım kuruluşu varantı ve sertifikaları borsada piyasa yapıcılık esasına dayalı olarak işlem görür. BYF'lerdeki uygulama borsa yatırım fonu, varantlardaki uygulama varant yazısında, pazar yapısı ise Borsa İstanbul pazarları yazısında anlatılıyor.

Likidite sağlayıcılık ayrı bir faaliyettir. Likidite sağlayıcı, görevlendirildiği araçta gerekli gördüğü zamanlarda emir veya kotasyon iletir; sürekli kotasyon yükümlülüğü yoktur. Paylarda başlayabilmesi için şirketin yönetim kurulu kararı ve şirketle yapılmış bir anlaşma gerekir. BIST 30 dışındaki Yıldız, Ana ve Alt Pazar paylarında uygulanabilir, piyasa yapıcının bulunduğu araçlarda uygulanmaz. Prosedür, likidite sağlayıcılığın fiyat istikrarı sağlamaya yönelik bir faaliyet olmadığını açıkça belirtir.

Piyasa yapıcının yükümlülükleri ve teşvikleri nelerdir?

Kimler olabilir? Kısmi yetkili (en az işlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı ve sınırlı saklama izniyle) veya geniş yetkili Borsa üyesi aracı kurumlar ile aynı izinlere sahip bankalar. Son bir yılda farklı günlerde 2 milyon TL ve üzeri takas temerrüdü sayısının 5'i aşmamış olması gerekir. Atanan üye Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi'ni imzalar.
Kotasyon miktarı: Değerlendirmede geçerli sayılan kotasyonun alt sınırı 250 lottur.
Makas sınırı: Alış ve satış kotasyonu arasındaki fark en az 1 fiyat adımıdır. Değerlendirmede dikkate alınan en fazla fark 0,01–1,00 TL fiyat seviyesinde 6 adım, 1,01–2,50 TL'de 8 adım, 2,51–10,00 TL'de 10 adım, 10,01 TL ve üzerinde fiyatın %1'idir. Varant ve sertifikalarda ayrı bir tablo uygulanır.
Başarı ölçütü: Piyasa yapıcı, sürekli işlem saatlerinin %90'ında miktar ve makas koşullarını sağlayan geçerli kotasyon bulundurursa başarılı sayılır ve kotasyonla gerçekleştirdiği işlemlerde %50 indirimli borsa payı öder.
Zorunluluğun kalktığı hâller: Varantlarda dayanak payın sırasının kapalı olması, dayanakta fiyat oluşmaması, kotasyon bağlantısında sorun yaşanması veya seansın olağanüstü durumlarla durdurulması gibi hâllerde kotasyon verme zorunluluğu ortadan kalkar.

Varantlarda performans ayrıca dayanak varlık bazında yılda iki kez değerlendirilir. İki dönem üst üste ortalama %65'in altında kalan piyasa yapıcı uyarılabilir; durum tekrarlanırsa ilgili dayanaktaki görevine vade sonunda son verilebilir ve üye altı ay boyunca aynı dayanak için yeniden başvuramaz.

Piyasa yapıcı nasıl kazanır? Makas ve envanter riski

Piyasa yapıcının temel gelir kaynağı alış ve satış kotasyonu arasındaki farktır (spread, makas). Her iki taraf eşit miktarda işlem gördüğünde fiyat nereye giderse gitsin makas kadar brüt kazanç kalır. Sorun, iki tarafın nadiren dengeli dolmasıdır.

Varsayımsal örnek: Fiyatı 10 TL civarında olan bir payda piyasa yapıcı 9,98 TL alış ve 10,02 TL satış kotasyonu veriyor, her biri 1.000 lot.

Dengeli akış: 1.000 lot 9,98 TL'den alınır, 1.000 lot 10,02 TL'den satılır. Brüt kazanç (10,02 − 9,98) × 1.000 = 40 TL'dir; komisyon ve borsa payı bundan düşülür.
Tek yönlü akış: Olumsuz bir haber sonrası satıcılar ağır basar. Piyasa yapıcı 9,98, 9,90 ve 9,82 TL'den 1.000'er lot alır; ortalama maliyeti 9,90 TL olan 3.000 lotluk envanter birikir. Fiyat 9,75 TL'ye inerse kâğıt üzerindeki zarar (9,90 − 9,75) × 3.000 = 450 TL olur. Bu, dengeli akıştaki 11 turluk makas kazancından (440 TL) fazladır.

İkinci senaryo piyasa yapıcılığın iki temel riskini gösterir: varlığın değerindeki belirsizlikten doğan envanter riski ve daha fazla bilgiye sahip karşı taraflarla işlem yapmaktan doğan asimetrik bilgi riski. Avellaneda ve Stoikov'un (2008) limit emir defterinde piyasa yapıcılık modeli envanter riskine iki adımlı bir çözüm önerir: piyasa yapıcı önce elindeki envantere göre kendi kayıtsızlık (rezervasyon) fiyatını hesaplar, ardından alış ve satış kotasyonlarını bu fiyatın çevresine, emir defterinde gerçekleşme olasılığını dikkate alarak yerleştirir. Elinde fazla pay biriken piyasa yapıcı iki kotasyonunu da aşağı kaydırır; böylece satış olasılığı artar, yeni alış olasılığı azalır.

Kripto borsalarında maker ve taker ne demek?

Kripto borsalarında ücret yapısı her kullanıcıyı likidite sağlamaya teşvik eder. Binance'in tanımına göre emir defterine kısmen veya tamamen yerleşen bir emir (örneğin hemen eşleşmeyen bir limit emir) maker, defterde beklemeden anında eşleşen bir emir (örneğin piyasa emri) taker işlemi sayılır. Binance, borsaların likidite sağlayan maker emirlerini genellikle daha düşük komisyonla teşvik ettiğini belirtir.

Yalnızca maker emri: Binance spot API'sindeki LIMIT_MAKER tipi, anında eşleşip taker olacaksa reddedilen bir limit emirdir (post-only). Defterde beklemek isteyen algoritmalar bu tipi kullanır.
Komisyon ve dolum bilgisi: Hesaba özgü maker ve taker oranları /api/v3/account/commission uç noktasından okunur; işlem geçmişindeki isMaker alanı her dolumun hangi tarafta gerçekleştiğini gösterir.

Temel fark yükümlülüktedir. Borsa İstanbul'daki piyasa yapıcı belirli makas ve miktar koşullarında kotasyon vermek zorundadır; kripto borsasında maker emri giren bir kullanıcının böyle bir yükümlülüğü yoktur ve piyasa sertleştiğinde emirlerini çekebilir. Bu nedenle defter oynak anlarda hızla incelebilir ve piyasa emirlerinde kayma (slippage) büyür.

Algoritmik piyasa yapıcı nasıl çalışır?

Elektronik piyasalarda kotasyonlar çoğunlukla yazılımla yönetilir; Borsa İstanbul'da da piyasa yapıcılar kotasyonlarını FixAPI ve OUCH bağlantılarıyla iletebilir. En basit algoritmik piyasa yapıcının döngüsü şöyledir:

her piyasa verisi güncellemesinde:
  orta        = (en_iyi_alis + en_iyi_satis) / 2
  rezervasyon = orta - k * envanter
  alis        = rezervasyon - yarim_makas
  satis       = rezervasyon + yarim_makas
  envanter > ust_sinir ise alis kotasyonunu cek
  envanter < alt_sinir ise satis kotasyonunu cek
  fiyatlari fiyat adimina yuvarla
  eski kotasyonu iptal et, yenisini gonder

Buradaki k katsayısı envanter büyüdükçe kotasyonların ne kadar kaydırılacağını belirler. Gerçek sistemlerde bu döngüye oynaklığa göre makası genişletme, haber ve seans durdurma anlarında kotasyonları çekme, emir gönderme hızını borsanın sınırlarında tutma ve günlük zarar limiti gibi kontroller eklenir. Kotasyon değişikliği iptal ve yeni emir sayıldığı için çok sık güncelleme, defterdeki önceliğin de sürekli kaybedilmesi demektir. Yazılım tarafındaki genel yapı algoritmik işlem yazısında anlatılıyor.

Piyasa yapıcılık manipülasyonla aynı şey mi?

Hayır. Piyasa yapıcılık, Borsa'nın yetkilendirdiği, kuralları ve performans ölçütleri yazılı, kotasyonları ayrı hesap kodlarıyla izlenen iki taraflı bir faaliyettir. Amacı fiyatı belirli bir yöne taşımak değil, her iki tarafta da işlem imkânı sunmaktır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 107. maddesinin birinci fıkrası ise fiyatlar, fiyat değişimleri, arz ve talep hakkında yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım satım yapmayı, emir vermeyi, emir iptal etmeyi, emir değiştirmeyi veya hesap hareketi gerçekleştirmeyi işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı sayar. Kanunun Ekim 2026 itibarıyla güncel metnine göre bu suçun cezası üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezasıdır; adli para cezası suçtan elde edilen menfaatten az olamaz.

Ayrım işlemin amacında ve etkisindedir. Kendi kendine alım satımla hacim şişirmek veya gerçekleşme niyeti olmayan büyük emirlerle sahte derinlik göstermek, adı piyasa yapıcılık konsa da yanıltıcı izlenim yaratmaya yönelik olabilir. Halka arz sonrasındaki fiyat istikrarı işlemleri de piyasa yapıcılıktan ayrıdır: SPK'nın Pay Tebliği (VII-128.1) çerçevesinde yürütülür, halka arz fiyatının üzerinde alım emri verilemez ve işlemler ayrı bir hesapta izlenir. Halka arz süreci halka arz nasıl alınır yazısında anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

Her hissede piyasa yapıcı var mı?

Hayır. Ekim 2026 itibarıyla Borsa İstanbul'da paylarda piyasa yapıcılık yalnızca Ana Pazar ve Alt Pazar'da isteğe bağlı olarak yapılabilir; Yıldız Pazar, Yakın İzleme Pazarı ve Piyasa Öncesi İşlem Platformu'nda uygulanmaz. Varant ve sertifikalarda zorunlu, BYF'lerde esastır.

Bireysel yatırımcı piyasa yapıcı olabilir mi?

Borsa İstanbul'da olamaz; piyasa yapıcı ancak Borsa'nın yetkilendirdiği ve gerekli faaliyet izinlerine sahip üye aracı kurum veya banka olabilir. Kripto borsalarında ise defterde bekleyen limit emir veren her kullanıcı maker sayılır, ancak bu bir kotasyon yükümlülüğü getirmez.

Piyasa yapıcı ile likidite sağlayıcı arasındaki fark nedir?

Piyasa yapıcı belirli miktar ve makas koşullarında sürekli iki taraflı kotasyon vermekle yükümlüdür. Likidite sağlayıcı ise gerekli gördüğü zamanlarda emir veya kotasyon iletir, sürekli kotasyon zorunluluğu yoktur ve piyasa yapıcının bulunduğu araçlarda görev yapamaz.

Piyasa yapıcı fiyatı istediği gibi belirleyebilir mi?

Hayır. Kotasyonları diğer emirlerle aynı fiyat ve zaman önceliği kurallarına tabidir ve işlemler kotasyon fiyatlarının dışındaki seviyelerden de gerçekleşebilir. Yanıltıcı izlenim yaratarak fiyatı yönlendirmeye yönelik işlemler Sermaye Piyasası Kanunu'nun 107. maddesi kapsamında suçtur.

Maker emri neden daha düşük komisyonludur?

Maker emri emir defterine likidite ekler, taker emri ise defterdeki likiditeyi tüketir. Borsalar likidite sağlayanları teşvik etmek için maker işlemlerine genellikle daha düşük komisyon uygular; oranlar borsaya ve hesap seviyesine göre değişir.

Kaynaklar

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.