Kısa cevap: Arbitraj, aynı ya da eşdeğer bir varlığın iki piyasadaki fiyat farkından, alım ve satımı eşzamanlı yaparak yararlanmaktır. Teoride fiyat riski taşımaz; pratikte komisyon, kayma, transfer süresi ve emirlerden birinin gerçekleşmemesi küçük fiyat farklarını çoğu zaman siler ve kazanç garantisi yoktur.
Aynı varlık iki farklı piyasada farklı fiyattan işlem görüyorsa ucuz olduğu yerde alınıp pahalı olduğu yerde satılabilir. Bu işleme arbitraj denir ve fiyatların piyasalar arasında birbirine yaklaşmasını sağlayan temel mekanizmalardan biridir. Kripto piyasalarında çok sayıda platformun 7/24 açık olması, borsalar arası fiyat farklarını görünür kılar.
Ekranda görülen fiyat farkı ile maliyetler düşüldükten sonra kalan tutar arasında ise çoğu zaman belirgin bir fark vardır. Aşağıda arbitraj türleri, varsayımsal sayılarla nasıl hesaplandıkları, maliyetler, uygulama riskleri ve algoritmik bir arbitraj sisteminin teknik gereksinimleri anlatılıyor.
Arbitraj nasıl çalışır?
Kuramsal tanımda arbitraj, aynı ya da özünde aynı varlığın iki piyasada eşzamanlı olarak alınıp satılmasıdır ve fiyat riski taşımaz. Shleifer ve Vishny'nin 1997'de Journal of Finance'te yayımlanan "The Limits of Arbitrage" makalesi bu varsayımı sorgular: geleneksel modellerde fiyat hatalarını çok sayıda çeşitlendirilmiş yatırımcının küçük pozisyonlarla düzelttiği kabul edilir; gerçekte arbitraj, başkalarının parasıyla büyük pozisyon alan görece az sayıda uzmanlaşmış yatırımcı tarafından yapılır. Yazarlara göre bu yapı, fiyatların temel değerden çok uzaklaştığı uç durumlarda arbitrajın etkisiz kalması olasılığını doğurur.
Kripto piyasaları bu sınırlara iyi bir örnektir. Makarov ve Schoar'ın 2020'de Journal of Financial Economics'te yayımlanan çalışması, borsalar arasında büyük ve tekrarlayan arbitraj fırsatları bulunduğunu, fiyat sapmalarının farklı ülkelerdeki borsalar arasında, aynı ülkedeki borsalar arasındakinden çok daha büyük olduğunu gösterir. Yazarlar bunu, sermaye kontrollerinin arbitraj sermayesinin ülkeler arasında dolaşmasını zorlaştırmasıyla açıklar; ülkeler arası sapmalar birlikte hareket eder ve bitcoin fiyatının hızla yükseldiği dönemlerde açılır.
Arbitraj türleri nelerdir?
| Tür | Nasıl yapılır? | Başlıca risk |
|---|---|---|
| Borsalar arası (uzamsal) | Varlık ucuz olan borsada alınır, pahalı olan borsada satılır | Transfer süresi, çekim ücreti, iki borsadaki bakiye dengesizliği |
| Üçgen arbitraj | Aynı borsada üç parite arasındaki çapraz kur tutarsızlığı kullanılır | Üç işlemin komisyonu, emirlerin sırayla dolması sırasında fiyatın değişmesi |
| Spot-vadeli (baz) | Spot alınır, aynı varlığın vadeli sözleşmesi satılır; fark vade sonuna kadar kilitlenir | Vadeli bacakta teminat ve likidasyon, finansman maliyeti |
| Funding arbitrajı | Spot alınırken sürekli vadeli kontratta kısa pozisyon açılır, pozitif fonlama tahsil edilir | Fonlama oranının yön değiştirmesi, kısa bacağın likidasyonu |
| İstatistiksel arbitraj | Geçmişte birlikte hareket eden varlıklar arasındaki sapmaya karşı pozisyon alınır | Gerçek arbitraj değildir; ilişki bozulabilir |
İlk dört türde iki bacak aynı varlığa ya da birbirine sözleşmeyle bağlı varlıklara dayanır. İstatistiksel arbitrajda ise yalnızca tarihsel bir ilişki vardır; ilişki koptuğunda iki bacak birlikte zarar edebilir.
Borsalar arası arbitraj nasıl hesaplanır?
Hesap, ekrandaki son işlem fiyatlarıyla değil, alım yapılacak borsadaki en iyi satış fiyatı ile satış yapılacak borsadaki en iyi alış fiyatıyla yapılır. Bu fiyatlarda yeterli miktar yoksa emir birden çok kademeyi tüketir ve ortalama fiyat kötüleşir; bu kayma slippage yazısında, kademelerin okunması emir defteri yazısında anlatılıyor.
Varsayımsal örnek: Bir kripto varlık A borsasında 100,00 USDT'den satılıyor, B borsasında 100,60 USDT'den alıcı buluyor; brüt fark %0,60'tır. 100 birim için iki tarafta %0,1 komisyon ve %0,05 kayma varsayıldığında alım maliyeti 10.015,00, satış geliri 10.044,91 USDT olur; net fark 29,91 USDT'ye (%0,30) iner. Varlığı A'dan B'ye taşımak için 10 USDT çekim ücreti ödenirse kalan 19,91 USDT'dir.
Transfer sürerken B'deki fiyat yalnızca yaklaşık %0,5 düşüp 100,10 USDT'ye inerse satış geliri 9.994,99 USDT'ye iner ve işlem, çekim ücretiyle birlikte yaklaşık 30,02 USDT zararla kapanır.
Binance Academy'nin arbitraj sözlüğüne göre yatırma ve çekme onayları ağ yoğunluğuna bağlı olarak 30 dakika veya daha uzun sürebilir; bu nedenle arbitrajcılar genellikle birden çok borsada önceden bakiye tutar ve alım ile satımı aynı anda ya da olabildiğince yakın zamanda yapar. Bu yöntem transfer riskini kaldırır ama yerine başka bir sorun koyar: bir borsada varlık, diğerinde nakit birikir ve dengeyi yeniden kurmak için yapılan transferler de ücret ve süre gerektirir. Sermayenin iki ya da daha fazla platforma bölünmesi, her platformun kendi riskini de beraberinde getirir.
Üçgen arbitraj nedir?
Üçgen arbitraj tek bir borsada, üç parite arasındaki çapraz kurun tutarsız olmasından yararlanır. Örneğin USDT ile bitcoin alınır, bitcoin ile ether alınır, ether USDT'ye satılır. Döngü sonunda elde edilen USDT başlangıç tutarını komisyonlardan sonra aşıyorsa fark kazançtır.
Varsayımsal örnek: BTC/USDT 60.000, ETH/BTC 0,05000 ve ETH/USDT 3.010 olsun. 10.000 USDT ile 0,1666667 BTC, bununla 3,333333 ETH alınır ve ETH satıldığında 10.033,33 USDT elde edilir; brüt fark %0,33'tür. Her işlemde %0,1 komisyon ödendiğinde sonuç 10.003,26 USDT'ye, yani %0,03'e iner. ETH/USDT 3.005 olsaydı döngü 9.986,65 USDT ile, %0,13 zararla kapanırdı.
Örnekteki komisyonlarla döngünün başa baş noktası yaklaşık %0,30'dur (1 ÷ 0,999³ ≈ 1,003). Ekim 2026 itibarıyla Binance'in küresel sitesinde standart kullanıcı için ilan edilen spot komisyon alım ve satımda %0,1'dir; oranlar platforma ve kullanıcı seviyesine göre değişir. Üç emir sırayla dolarken fiyatlar değişebilir ve ilk bacaktan sonra fırsat kaybolursa elde istenmeyen bir varlık kalır.
Spot-vadeli ve funding arbitrajı nasıl çalışır?
Spot-vadeli (baz) arbitrajı
Vadeli fiyat ile spot fiyat arasındaki farka baz denir. Basitleştirilmiş teoride vadeli fiyat, spot fiyatın finansman maliyetiyle taşınmış hâline yakın olmalıdır: F ≈ S × (1 + r × gün ÷ 365). Vadeli fiyat bu değerin belirgin biçimde üzerindeyse spot alınıp vadeli satılır (cash-and-carry); vade sonunda iki fiyat birbirine yaklaştığında fark gerçekleşir.
Varsayımsal örnek: Spot fiyat 60.000 USDT, 90 gün vadeli sözleşme 61.200 USDT olsun; baz %2, basit yıllık karşılığı yaklaşık %8,11'dir. USDT için alternatif getiri yıllık %5 varsayılırsa teorik vadeli fiyat 60.739,73 USDT çıkar ve fark 460,27 USDT'dir. Bu tutardan dört işlemin komisyonu ve vadeli bacak için ayrılan teminatın maliyeti düşülür.
Vadeli bacak kaldıraçlıdır. 3 kat kaldıraçla açılan kısa bacak, basitleştirilmiş hesapla fiyat yaklaşık %33 yükseldiğinde likide olabilir; spot bacaktaki kâr çoğu zaman ayrı bir hesapta durduğu için bu zararı kendiliğinden karşılamaz. Likidasyon mekanizması kaldıraç ve likidasyon yazısında anlatılıyor. Aynı mantık Borsa İstanbul'da da kurulabilir; VİOP sözleşmelerinin teminat ve uzlaşma kuralları VİOP yazısında yer alıyor.
Funding arbitrajı
Sürekli vadeli kontratların vadesi yoktur; fiyatı spota bağlayan mekanizma fonlama ödemesidir. Binance'in açıklamasına göre Ekim 2026 itibarıyla ödemeler varsayılan olarak 8 saatte bir (00.00, 08.00 ve 16.00 UTC; Türkiye saatiyle 03.00, 11.00 ve 19.00) yapılır; bazı kontratlarda aralık 4 saattir ve oran üst ya da alt sınıra ulaştığında aralık saatliğe çekilebilir. Oran pozitifken uzun taraf kısa tarafa öder ve tutar pozisyonun nominal değeri ile oranın çarpımıdır; ödeme taraflar arasında doğrudan el değiştirir ve platform pay almaz.
Varsayımsal örnek: 10.000 USDT'lik spot alım ile aynı büyüklükte kısa sürekli vadeli pozisyon açılsın. Fonlama oranı 8 saatte bir +%0,01'de sabit kalırsa günde 3, 30 günde 90 USDT tahsil edilir. Spot alım-satımda %0,1, vadeli tarafta %0,05 komisyon varsayıldığında giriş ve çıkış toplam 30 USDT tutar ve net 60 USDT kalır. Kısa bacak için ayrıca teminat ayrıldığından bağlanan sermaye 10.000 USDT'nin üzerindedir.
Fonlama oranı sabit değildir; negatife dönerse kısa taraf ödeme yapmaya başlar. Oranın nasıl belirlendiği ve verinin API'den nasıl izlendiği funding rate yazısında anlatılıyor.
Arbitrajın maliyetleri ve riskleri
| Kalem | Etkisi |
|---|---|
| Komisyon | Her bacakta ödenir; üçgen arbitrajda üç, spot-vadeli arbitrajda giriş ve çıkışta dört kez |
| Spread ve kayma | Emir büyüdükçe ortalama fiyat kötüleşir; fark çoğu zaman küçük miktarlarda vardır |
| Çekim ve ağ ücreti | Borsalar arası transferde sabit tutar olarak düşer; küçük işlemlerde oransal etkisi büyür |
| Transfer süresi | Varlık yoldayken fiyat değişebilir |
| Bacak riski | Bir emir gerçekleşir, diğeri gerçekleşmezse açık ve yönlü bir pozisyon kalır |
| Gecikme | Aynı farkı gören daha hızlı katılımcılar fırsatı önce kapatır |
| Platform riski | Çekimlerin durması, hesap kısıtlaması veya platformun ödeme güçlüğü |
Gecikme riski geleneksel piyasalarda da belirgindir. Budish, Cramton ve Shim'in 2015'te Quarterly Journal of Economics'te yayımlanan çalışmasını aktaran Richmond Fed özetine göre, E-mini S&P 500 vadeli sözleşmesi (ES) ile SPDR S&P 500 borsa yatırım fonu (SPY) arasındaki arbitraj fırsatlarının medyan süresi 2005'te 97 milisaniyeden 2011'de 7 milisaniyeye inmiştir; fırsatların kârlılığı ise değişmemiştir. Ödül aynı kalırken onu yakalamak için gereken hız artmıştır.
Türkiye'de ek olarak düzenleyici çerçeve dikkate alınmalıdır. 6362 sayılı Kanun'un 99/A maddesine göre yurt dışında yerleşik platformların Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik faaliyeti izinsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı sayılır. III-35/B.2 sayılı Tebliğ'in 14. maddesine göre de platformlarda listelenmiş kripto varlıklar kaldıraçlı alınıp satılamaz ve türev sözleşmelere konu edilemez; bu nedenle spot-vadeli ve funding arbitrajının vadeli bacağı yurt içindeki kripto platformlarında kurulamaz (Ekim 2026 itibarıyla).
Algoritmik arbitraj için teknik gereksinimler
Fiyat farkları çoğu zaman saniyeler, hatta milisaniyeler içinde kapandığı için arbitraj büyük ölçüde yazılımla yapılır. Bir arbitraj sisteminin temel parçaları şunlardır:
- Anlık veri: İki piyasanın emir defteri WebSocket akışlarıyla izlenir; yoklama (polling) ile gelen veri fark kapandıktan sonra ulaşabilir. Kanal farkı REST ve WebSocket yazısında anlatılıyor.
- Derinlik hesabı: Kârlılık en iyi fiyatla değil, işlem yapılacak miktarın defterde gerçekleşeceği ortalama fiyatla ve tüm ücretler düşülerek hesaplanır.
- Emir türü: Bacakların defterde beklemesini önlemek için hemen gerçekleş, kalanı iptal et (IOC) veya tümü gerçekleşmezse iptal et (FOK) koşulları kullanılabilir. Binance API dokümantasyonuna göre IOC emri olabildiğince dolar ve kalanı sona erer, FOK emri ise tamamı gerçekleşmezse tümüyle sona erer.
- Bacak yönetimi: Bir bacak dolup diğeri dolmadığında ne yapılacağı önceden kurala bağlanır: açık pozisyonun hemen kapatılması ya da belirli bir süre beklenmesi.
- Bakiye ve limitler: Her platformdaki bakiye, istek hız sınırları ve saat senkronizasyonu sürekli izlenir; sınır aşımı emirlerin reddedilmesine yol açar.
- Risk ve kayıt: Günlük zarar sınırı, platform başına azami bakiye ve her emrin zaman damgalı kaydı tutulur.
Strateji canlıya geçmeden önce gerçek ücretler ve kayma varsayımlarıyla geçmiş veride sınanmalıdır; geçmiş defter verisi olmadan yapılan bir arbitraj testi genellikle iyimser sonuç verir. Botun genel yapı taşları algoritmik işlem yazısında yer alıyor. Bu yazı herhangi bir platform, varlık veya strateji önermez; arbitraj işlemleri zararla sonuçlanabilir.
İlgili yazılar: kripto arbitraj nasıl çalışır.
Sık sorulan sorular
Arbitraj risksiz midir?
Teorik tanımda risksizdir, pratikte değildir. Komisyon, kayma, transfer süresi, emirlerden birinin gerçekleşmemesi ve platform riski, görünen fiyat farkını silebilir veya zarara çevirebilir.
Kripto arbitraj fırsatları neden kısa sürer?
Aynı farkı gören çok sayıda katılımcı ve bot, ucuz olan piyasada alıp pahalı olanda satarak farkı hızla kapatır. Makarov ve Schoar'a göre ülkeler arasındaki büyük farklar ise sermaye kontrolleri gibi engeller nedeniyle daha uzun sürebilir.
Üçgen arbitrajda kâr için fark ne kadar olmalı?
Fark en az üç işlemin toplam komisyonunu ve kaymayı aşmalıdır. Her işlemde %0,1 komisyon ödendiğinde başa baş noktası kayma hariç yaklaşık %0,30'dur.
Funding arbitrajı nasıl çalışır?
Spot piyasada varlık alınırken aynı büyüklükte kısa sürekli vadeli pozisyon açılır ve fonlama oranı pozitif olduğu sürece ödeme tahsil edilir. Oranın negatife dönmesi ve kısa bacağın likidasyonu başlıca risklerdir.
Arbitraj botu kurmak için neler gerekir?
İki piyasanın anlık emir defteri verisi, ücret ve kayma dahil kârlılık hesabı, IOC veya FOK gibi emir koşulları, bacak riskini yöneten kurallar, her platformda hazır bakiye ve hata kayıtları gerekir.
Kaynaklar
- Shleifer, Vishny: The Limits of Arbitrage (NBER Working Paper 5167; Journal of Finance, 1997) (yeni sekmede açılır)
- Makarov, Schoar: Trading and arbitrage in cryptocurrency markets (Journal of Financial Economics, 2020) (yeni sekmede açılır)
- Federal Reserve Bank of Richmond: Research Spotlight, Budish, Cramton, Shim (Econ Focus, 2015 Q3) (yeni sekmede açılır)
- Binance Academy: Arbitrage (sözlük) (yeni sekmede açılır)
- Binance: Introduction to Binance Futures Funding Rates (yeni sekmede açılır)
- Binance: Trading Fee Rate (yeni sekmede açılır)
- Binance Spot API: Enum definitions (timeInForce) (yeni sekmede açılır)
- 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, md. 99/A (yeni sekmede açılır)
- MKK: III-35/B.2 sayılı Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcıların Çalışma Usul ve Esasları ile Sermaye Yeterliliği Hakkında Tebliğ (md. 14) (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.