Kısa cevap: Mum formasyonları, bir veya birkaç mumun gövde ve gölge oranlarından oluşan ve fiyatın kısa vadede yön değiştirebileceğine işaret ettiği kabul edilen kalıplardır. Doji, çekiç ve kayan yıldız tek mumla; yutan, sabah yıldızı ve akşam yıldızı iki veya üç mumla tanımlanır. Bir formasyon ancak önceki trend ve sonraki teyitle birlikte anlam kazanır; akademik bulgular karışıktır ve formasyonlar tek başına al-sat sinyali değildir.
Japon mum grafiği her dönem için açılış, en yüksek, en düşük ve kapanış fiyatını tek bir şekilde gösterir. Mum formasyonları, bu şekillerin belirli oranlarda oluştuğu ya da art arda belirli bir düzende dizildiği durumlara verilen adlardır. Lu, Chen ve Hsu'nun 2015 tarihli çalışmasına göre formasyon tanımları büyük ölçüde Steve Nison'ın 1991'de yayımlanan Japanese Candlestick Charting Techniques kitabına dayanır ve geniş kabul görür.
Aşağıda formasyonların kurallı tanımı, kanıt durumu ve Pine Script v6 ile tespiti ele alınıyor. Mum grafiğinin tarihi ve temel okunuşu teknik analiz nedir yazısında anlatılıyor.
Mum grafiği nasıl okunur? Gövde ve gölge oranları
StockCharts'ın tanımıyla açılış ile kapanış arasındaki dikdörtgen gerçek gövde, gövdenin üstünde ve altında uzanan ince çizgiler gölge (fitil) olarak adlandırılır. İçi boş (çoğu platformda yeşil) gövde kapanışın açılıştan yüksek, dolu (kırmızı) gövde düşük olduğunu gösterir. Aynı kaynağa göre uzun gövdeler güçlü alım veya satım baskısına, kısa gövdeler sıkışmaya işaret eder.
Formasyonları kurallı tanımlamak için dört ölçü kullanılır:
- Gövde = |kapanış − açılış|
- Aralık = en yüksek − en düşük
- Üst gölge = en yüksek − max(açılış, kapanış)
- Alt gölge = min(açılış, kapanış) − en düşük
| Mum | Açılış | En yüksek | En düşük | Kapanış | Gövde | Üst gölge | Alt gölge | Gövde ÷ aralık |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Doji | 50,00 | 51,20 | 48,90 | 50,05 | 0,05 | 1,15 | 1,10 | %2,2 |
| Çekiç | 47,40 | 48,10 | 45,60 | 47,90 | 0,50 | 0,20 | 1,80 | %20,0 |
| Kayan yıldız | 62,00 | 64,40 | 61,50 | 61,60 | 0,40 | 2,40 | 0,10 | %13,8 |
| Marubozu | 30,00 | 31,50 | 30,00 | 31,50 | 1,50 | 0,00 | 0,00 | %100,0 |
| Topaç | 80,00 | 81,40 | 78,70 | 80,30 | 0,30 | 1,10 | 1,30 | %11,1 |
Çekiç satırında alt gölge gövdenin 3,6 katı, kayan yıldız satırında üst gölge gövdenin 6 katıdır. Doji için "açılış ve kapanış neredeyse eşit" ifadesinin sayısal bir karşılığı yoktur; bu yazıdaki örneklerde gövdenin aralığın %10'unu aşmaması ölçüt olarak varsayılmıştır. Bu varsayımla topaç (%11,1) doji sayılmaz; eşik %12 seçilseydi sayılırdı.
Tek mum formasyonları: doji, çekiç ve kayan yıldız
Doji
StockCharts'a göre doji, açılış ve kapanışın neredeyse eşit olduğu mumdur ve kararsızlığı gösterir. Kaynak dojiyi tek başına nötr kabul eder; anlamı önceki trende bağlıdır. Gölgelere göre türleri vardır: açılış ve kapanış günün en yükseğindeyse yusufçuk (dragonfly) doji, en düşüğünde ya da ona çok yakınsa mezar taşı (gravestone) doji, iki uzun gölgenin ortasındaysa uzun bacaklı doji.
Çekiç ve asılı adam
Çekiç, açılıştan sonra belirgin biçimde düşen fiyatın gün içi dibin çok üzerinde kapanmasıyla oluşur: küçük bir gövde, uzun bir alt gölge ve kısa ya da hiç olmayan bir üst gölge. StockCharts alt gölgenin en az gövdenin iki katı olmasını arar. Aynı şekil bir düşüşte oluşursa çekiç, bir yükselişte oluşursa asılı adam adını alır.
Ters çekiç ve kayan yıldız
Uzun üst gölgeli, küçük gövdeli ve alt gölgesi kısa olan mum bir yükselişte kayan yıldız, bir düşüşte ters çekiç olarak adlandırılır. Kayan yıldızda fiyat yüksek açılır, gün içinde çok daha yükseğe çıkar ve açılışa yakın kapanır; StockCharts üst gölgenin en az gövdenin iki katı olmasını arar.
Topaç ve marubozu
Topaç, gölgeleri gövdesinden uzun olan küçük gövdeli mumdur ve kararsızlığı temsil eder. Marubozu ise açılışta, kapanışta ya da her ikisinde gölgesi olmayan mumdur.
İki ve üç mumlu formasyonlar: yutan, harami, sabah ve akşam yıldızı
- Yutan formasyon: İkinci mumun gövdesi birincinin gövdesini tamamen içine alır. Düşüş trendinde düşüş mumunu yutan yükseliş mumu yükseliş yönlü, yükselişin sonunda yükseliş mumunu yutan düşüş mumu düşüş yönlü yutandır. StockCharts'a göre dış gün dönüşünden (outside reversal) farkı, en yüksek-en düşük aralığının yutulmasının gerekmemesidir.
- Harami: Büyük gövdeli bir mumu, gövdesi ilkinin gövdesi içinde kalan küçük gövdeli bir mum izler.
- Delen formasyon ve kara bulut örtüsü: Delen formasyonda yükseliş mumu önceki kapanışın altında açılır ve önceki düşüş mumunun gövde ortasının üzerinde kapanır; kara bulut örtüsü bunun yükselişteki aynasıdır.
- Sabah ve akşam yıldızı: Sabah yıldızı üç mumdur: uzun bir düşüş mumu, önceki kapanışın altına boşlukla açılan küçük gövdeli bir mum ve ilk mumun gövde ortasının üzerinde kapanan uzun bir yükseliş mumu. Ortadaki mum doji ise formasyon sabah doji yıldızı adını alır. Akşam yıldızı, yükselişin sonunda oluşan aynasıdır.
- Üç beyaz asker ve üç kara karga: Art arda üç uzun yükseliş mumu; her biri önceki gövdenin içinde açılır ve günün en yükseğine yakın kapanır. Üç kara karga, üç uzun düşüş mumundan oluşan karşılığıdır.
Örnek: Düşüş trendindeki varsayımsal bir hissede birinci gün mum 41,20 TL'den açılıp 40,10 TL'den kapansın (gövde 1,10 TL). İkinci gün hisse 39,95 TL'den, yani önceki kapanışın altında açılıp 41,60 TL'den, önceki açılışın üzerinde kapansın (gövde 1,65 TL). İkinci gövde birinciyi tamamen kapsadığı için bu bir yükseliş yönlü yutandır. İkinci günün hacmi 3,2 milyon lot, son 20 günün ortalaması 2,0 milyon lot ise hacim ortalamanın 1,6 katıdır. Teyit için sonraki 1–3 gün içinde, örneğin ikinci günün en yükseği olan 41,80 TL'nin üzerinde bir kapanış aranabilir; o zamana kadar formasyon yalnızca bir adaydır.
Bağlam, teyit ve hacim neden önemlidir?
StockCharts'ın dönüş formasyonları için koyduğu koşullar üç başlıkta toplanabilir:
- Önceki trend: Yükseliş yönlü dönüş formasyonları bir düşüş trendi içinde, düşüş yönlüler bir yükseliş trendi içinde oluşmalıdır. Düşüş trendinde görülen düşüş yönlü bir formasyon dönüş değil, mevcut satış baskısının teyididir. Trend hareketli ortalama, tepe-dip analizi veya trend çizgileriyle belirlenebilir.
- Teyit: Formasyonların çoğu ek teyit gerektirir. Yükseliş yönlü teyit, yukarı boşluk, uzun bir yükseliş mumu veya yüksek hacimli bir yükseliş gibi devam hareketidir ve kaynağa göre formasyondan sonraki 1–3 gün içinde gelmelidir. Teyit olmadan formasyonların birçoğu nötr sayılır.
- Destek, direnç ve hacim: StockCharts dönüş formasyonlarının destek seviyelerinde aranmasını, alım ve satım baskısının hacim tabanlı göstergelerle değerlendirilmesini önerir. Seviyelerin belirlenmesi destek ve direnç, hacim göstergeleri hacim analizi yazısında ele alınıyor.
Aynı kaynak mum formasyonlarının kısa vadeli olduğunu, genellikle 1–2 hafta etkili sayıldığını ve tek başına kullanılmamaları gerektiğini vurgular. Lu, Chen ve Hsu da formasyonların tek başına işlem sinyali üreten göstergeler olarak kullanılamayacağını belirtir.
Piyasanın yapısı da tanımları etkiler. Sabah ve akşam yıldızı boşluk şartı içerir; kesintisiz işlem gören kripto piyasalarında bir mum çoğunlukla önceki kapanışa çok yakın açıldığı için bu şart nadiren sağlanır. Şart gevşetilirse tanım değişmiş olur ve sonuçlar seanslı piyasalarla doğrudan karşılaştırılamaz.
Mum formasyonları işe yarar mı? Akademik bulgular
Mum formasyonlarının öngörü gücünü sınayan çalışmalar birbiriyle çelişen sonuçlar verir:
| Çalışma | Veri | Bulgu |
|---|---|---|
| Caginalp ve Laurent (1998) | S&P 500 hisseleri, 1992–1996, günlük | Üç günlük dönüş formasyonları örneklem dışı testlerde istatistiksel olarak anlamlı çıktı; iki günlük tutma süresinde %1'e yakın kâr raporlandı. |
| Horton (2009) | 349 hisse senedi | Önceki bir makalenin aksine mumların hisse seçiminde az değer taşıdığını buldu. |
| Lu, Shiu ve Liu (2012) | Tayvan, Taiwan Top 50 Tracker Fund bileşenleri, 29 Ekim 2002–31 Aralık 2008 | Formasyon yönünde pozisyon açıp ters yönlü formasyon görülene kadar tutan stratejide, incelenen altı iki günlük dönüş formasyonundan üç yükseliş yönlüsü kârlı çıktı; örneklem dışı test ve bootstrap da uygulandı. |
| Duvinage, Mazza ve Petitjean (2013) | Dow Jones endeksindeki 30 hisse, 5 dakikalık veri (Nisan 2010–Nisan 2011) | Maliyetler öncesinde kuralların yaklaşık üçte biri al-ve-tut stratejisini geçti; maliyetler ve veri madenciliği düzeltmesinden sonra hiçbir tek kural geçemedi. |
| Lu, Chen ve Hsu (2015) | Dow Jones endeksi bileşenleri, 1992–2012, günlük | %0,5 işlem maliyeti ve veri madenciliği düzeltmesinden sonra sekiz üç günlük dönüş formasyonu, çıkışın tutma süresine yayıldığı yöntemle kârlı; aynı formasyonlar tek bir günde çıkılan yöntemle kârlı değil. |
Lu, Chen ve Hsu'nun literatür özetine göre Marshall ve arkadaşlarının 2006 tarihli çalışması ile Japon hisse piyasasını inceleyen 2008 tarihli çalışması da büyük hisse piyasalarında mum stratejilerinin öngörü değeri taşımadığı sonucuna varmıştır. Aynı yazarlara göre kârlılığı trend tanımından çok tutma (çıkış) kuralı belirler; daha oynak NASDAQ 100 hisselerinde ortalama getiriler daha yüksek çıkmıştır.
Sınanan şey tek başına formasyon değil; trend tanımı, giriş, çıkış ve maliyet varsayımlarıyla birlikte kuralın tamamıdır.
Pine Script v6 ile mum formasyonu nasıl tespit edilir?
Ekim 2026 itibarıyla TradingView'ın güncel Pine Script sürümü v6'dır. Mum ölçüleri open, high, low ve close değişkenlerinden hesaplanır; önceki mumlara [1] gibi geçmiş başvuru işleciyle ulaşılır. Aşağıdaki varsayımsal örnek doji, çekiç ve yükseliş yönlü yutanı işaretler; trend bağlamı için 20 dönemlik basit ortalamayı, hacim teyidi için 20 dönemlik hacim ortalamasını kullanır. Dilin temelleri Pine Script nedir yazısında anlatılıyor.
//@version=6
indicator("Varsayımsal mum formasyonu tespiti", overlay = true)
trendUzunluk = input.int(20, "Trend ortalaması uzunluğu", minval = 2)
dojiOrani = input.float(0.1, "Doji: gövde / aralık en fazla", minval = 0.01, step = 0.01)
govde = math.abs(close - open)
aralik = high - low
ustGolge = high - math.max(open, close)
altGolge = math.min(open, close) - low
// Geçmişe dayanan ta.* çağrıları koşulların dışında, her çubukta hesaplanır
ortalama = ta.sma(close, trendUzunluk)
ortalamaHacim = ta.sma(volume, 20)
dususTrendi = close < ortalama and ortalama < ortalama[5]
doji = aralik > 0 and govde <= dojiOrani * aralik
cekic = govde > 0 and altGolge >= 2 * govde and ustGolge <= govde and dususTrendi
// Yükseliş yönlü yutan: önceki düşüş mumunun gövdesi bugünkü gövdenin içinde kalır
yukselisYutan = close[1] < open[1] and close > open and open < close[1] and close > open[1] and dususTrendi[1]
// Teyit: çekiçten sonraki çubuk, çekicin en yükseğinin üzerinde kapanır
teyitliCekic = cekic[1] and close > high[1]
hacimliYutan = yukselisYutan and volume > ortalamaHacim
plotshape(doji, "Doji", shape.xcross, location.abovebar, color.gray)
plotshape(cekic, "Çekiç", shape.triangleup, location.belowbar, color.teal)
plotshape(yukselisYutan, "Yükseliş yönlü yutan", shape.labelup, location.belowbar, color.green, text = "Y")
plotshape(teyitliCekic, "Teyitli çekiç", shape.arrowup, location.belowbar, color.teal)
alertcondition(hacimliYutan, "Hacimli yutan", "{{ticker}}: hacimli yükseliş yönlü yutan")Eşikler (doji için %10, gölge için 2 kat, trend için ortalamanın 5 çubuk önceki değerine göre eğimi) bu örneğin varsayımlarıdır. Ortalamalar koşulların dışında hesaplanmıştır: v6 geçiş rehberine göre and ve or tembel değerlendirilir, yani sonucu belirlemeye yetiyorsa ikinci taraf hiç hesaplanmaz; rehber geçmiş değerlere dayanan fonksiyonların her çubukta çalıştırılmasını önerir. Kod bir işlem kuralı değildir.
Mum formasyonlarının sınırlamaları ve backtest
- Tanım belirsizliği: "Küçük gövde" veya "uzun gölge" için evrensel bir eşik yoktur. Eşikler değiştikçe aynı veride bulunan formasyon sayısı değişir; çok sayıda eşik deneyip en iyi sonucu vereni seçmek aşırı uyuma yol açar.
- Geriye dönük seçicilik: Tamamlanmış bir grafikte işe yarayan formasyonlar göze çarpar, işe yaramayanlar gözden kaçar; kurallı tespit her oluşumu sayar.
- Düzeltilmemiş veri: Bedelsiz sermaye artırımı veya temettü için düzeltilmemiş bir seride hak kullanım günü aşağı yönlü bir boşluk gibi görünür ve piyasada yaşanmamış bir formasyonun parçası olabilir.
Bir formasyon kuralı geçmiş veride sınanırken giriş fiyatı (sinyal çubuğunun kapanışı mı, sonraki çubuğun açılışı mı), çıkış kuralı, komisyon ve kayma önceden belirlenmelidir. Sonucu büyük ölçüde çıkış kuralı belirlediği için yalnızca girişi tanımlayan bir test eksik kalır. Verinin bir bölümünü test için ayırmak ve eşikler değiştirildiğinde sonucun dağılıp dağılmadığına bakmak aşırı uyumu azaltır; diğer hatalar backtest nedir yazısında anlatılıyor. Bu yazıdaki tüm örnekler varsayımsaldır ve bir al-sat önerisi değildir.
Sık sorulan sorular
Doji mumu ne anlama gelir?
Açılış ve kapanışın neredeyse eşit olduğu, kararsızlığı gösteren mumdur. Tek başına nötr kabul edilir; anlamı önceki trende bağlıdır ve dönüş için teyit gerekir.
Çekiç ile asılı adam arasındaki fark nedir?
İkisi aynı şekildedir: küçük gövde, gövdenin en az iki katı uzunlukta alt gölge ve kısa üst gölge. Düşüş trendinde oluşursa çekiç, yükseliş trendinde oluşursa asılı adam adını alır.
Mum formasyonunda teyit nedir?
Formasyonun işaret ettiği yönde devam hareketinin gelmesidir; örneğin yükseliş yönlü bir formasyondan sonra uzun bir yükseliş mumu. StockCharts teyidin formasyondan sonraki 1–3 gün içinde gelmesini arar.
Mum formasyonları tek başına al-sat sinyali verir mi?
Hayır. Formasyonlar kısa vadelidir ve önceki trend, teyit, destek-direnç ve hacimle birlikte değerlendirilir. Akademik bulgular karışıktır ve sonuçlar çıkış kuralına, piyasaya ve maliyetlere göre değişir.
Mum formasyonları kripto paralarda kullanılabilir mi?
Kullanılabilir, ancak kesintisiz işlem nedeniyle mumlar arasında boşluk nadir oluşur. Boşluk şartı içeren sabah ve akşam yıldızı gibi formasyonların tanımı fiilen değişir; sonuçlar ayrıca test edilmelidir.
Kaynaklar
- StockCharts ChartSchool: Introduction to Candlesticks (yeni sekmede açılır)
- StockCharts ChartSchool: Candlestick Bullish Reversal Patterns (yeni sekmede açılır)
- StockCharts ChartSchool: Candlestick Bearish Reversal Patterns (yeni sekmede açılır)
- StockCharts ChartSchool: Candlestick Pattern Dictionary (yeni sekmede açılır)
- Steve Nison: Japanese Candlestick Charting Techniques, New York Institute of Finance, 2001 (Internet Archive katalog kaydı) (yeni sekmede açılır)
- Lu, Chen ve Hsu: Trend Definition or Holding Strategy: What Determines the Profitability of Candlestick Technical Trading Strategies? (IEAS Working Paper 14-A010; Journal of Banking and Finance 61, 2015) (yeni sekmede açılır)
- Caginalp ve Laurent: The predictive power of price patterns (Applied Mathematical Finance 5(3-4), 1998) (yeni sekmede açılır)
- Horton: Stars, crows, and doji: The use of candlesticks in stock selection (Quarterly Review of Economics and Finance 49(2), 2009) (yeni sekmede açılır)
- Lu, Shiu ve Liu: Profitable candlestick trading strategies: The evidence from a new perspective (Review of Financial Economics 21(2), 2012) (yeni sekmede açılır)
- Duvinage, Mazza ve Petitjean: The intra-day performance of market timing strategies and trading systems based on Japanese candlesticks (Quantitative Finance 13(7), 2013) (yeni sekmede açılır)
- TradingView: Pine Script v6 Reference Manual (math.abs, ta.sma, plotshape, alertcondition) (yeni sekmede açılır)
- TradingView: Pine Script v6 User Manual, To Pine Script version 6 (and/or işlemlerinde tembel değerlendirme) (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.