Faiz nedir, nasıl hesaplanır? Basit ve bileşik faiz

Kısa cevap: Faiz, belirli bir süre için kullanılan paranın bedelidir: borç alan için maliyet, parasını veren için getiridir. Basit faizde faiz yalnızca anapara üzerinden hesaplanır (anapara × yıllık oran × süre); bileşik faizde her dönemin faizi anaparaya eklenir ve sonraki dönemde faiz de faiz kazanır (anapara × (1 + oran)^dönem).

Bugünkü 100 TL ile bir yıl sonraki 100 TL aynı değerde değildir: bugünkü para hemen harcanabilir, yatırılabilir ve enflasyon karşısında değer kaybetmez. Parasını bir süre başkasına bırakan kişi bu vazgeçişin, gecikmenin ve geri ödenmeme riskinin karşılığını ister. Bu karşılığa faiz, parayı süre boyunca kullanmanın yıllık maliyetine de faiz oranı denir.

Aşağıda faiz hesaplamanın iki temel yöntemi, oranların aylık ve yıllık arasında nasıl dönüştürüleceği, nominal ve reel faiz farkı ile merkez bankası kararlarının mevduat ve kredi faizlerine nasıl yansıdığı varsayımsal örneklerle anlatılıyor.

Faiz neden ödenir? Paranın zaman değeri

Faiz oranını belirleyen başlıca unsurlar şunlardır:

Zaman tercihi: Tüketimi ertelemenin bir bedeli vardır; tasarruf eden, bugünkü harcamadan vazgeçtiği için karşılık bekler.
Enflasyon beklentisi: Fiyatlar artarken aynı tutar ileride daha az mal alır. Borç verenin satın alma gücü kaybını telafi etmek istemesi nedeniyle enflasyon beklentisi yükseldikçe nominal faiz de yükselir.
Risk primi: Borçlunun ödeyememe olasılığı arttıkça istenen faiz de artar. Aynı vadede devlet tahvili ile bir şirket tahvilinin getirisinin farklı olması bu yüzdendir.
Vade: Para ne kadar uzun süre bağlanırsa belirsizlik o kadar artar; faizin vadeye göre değişimi getiri eğrisiyle izlenir.
Para politikası: Merkez bankasının kısa vadeli faizleri belirlemesi, bankaların fonlama maliyetini ve dolayısıyla mevduat ve kredi faizlerini etkiler.

Faiz oranları neredeyse her zaman yıllık olarak ifade edilir. %40 faizli 32 günlük mevduat, 32 günde %40 değil, yılda %40 oranına karşılık gelen faiz öder. Bu ayrım gözden kaçırıldığında hesap hatalı çıkar.

Basit faiz nasıl hesaplanır?

Basit faizde faiz yalnızca başlangıçtaki anapara üzerinden hesaplanır; dönem içinde biriken faiz yeniden faiz kazanmaz. Faiz hesaplama formülü şöyledir:

Faiz = Anapara × Yıllık faiz oranı × Süre (yıl)

Süre gün olarak verildiğinde yıl 365 gün kabul edilir ve formül Anapara × Oran × Gün ÷ 365 biçimini alır. Vadeli mevduatın dönem faizi bu formülle yaklaşık olarak bulunur; kesin hesaplama esası bankanın sözleşmesinde yazar.

Örnek (varsayımsal): 100.000 TL, yıllık %40 brüt faizle 32 gün vadeli TL mevduata yatırılsın.

Brüt faiz: 100.000 × 0,40 × 32 ÷ 365 = 3.506,85 TL
Ekim 2026 itibarıyla 6 aya kadar vadeli TL mevduatta stopaj %17,5'tir: 3.506,85 × 0,175 = 613,70 TL
Net faiz: 2.893,15 TL

Vadeye göre değişen stopaj oranları ve net getiri tablosu mevduat faizi stopaj oranları yazısında yer alıyor; farklı tutar ve vadelerle hesap mevduat faizi hesaplama aracıyla yapılabilir.

Bileşik faiz nasıl hesaplanır? Basit faiz ile bileşik faiz farkı

Bileşik faizde her dönemin sonunda kazanılan faiz anaparaya eklenir ve bir sonraki dönemde bu büyümüş tutar üzerinden faiz işler. Formül:

Vade sonu tutar = Anapara × (1 + Dönem faiz oranı)^{Dönem sayısı}

Dönem bir yıl ise oran yıllık faizdir; dönem bir ay ise aylık oran kullanılır. Kısa vadeli mevduatın her vade sonunda faiziyle birlikte yenilenmesi, bileşik faizin günlük hayattaki karşılığıdır.

Varsayımsal 100.000 TL, yıllık %40 faiz (vergi hariç)
Süre	Basit faizle tutar	Bileşik faizle tutar	Fark
1 yıl	140.000 TL	140.000 TL	0 TL
2 yıl	180.000 TL	196.000 TL	16.000 TL
3 yıl	220.000 TL	274.400 TL	54.400 TL
5 yıl	300.000 TL	537.824 TL	237.824 TL

İlk yıl iki yöntem aynı sonucu verir; fark, faizin faiz kazanmaya başladığı ikinci yıldan itibaren hızla büyür. Yıllık %40 bileşik faizde paranın iki katına çıkması yaklaşık 2,06 yıl sürer (ln 2 ÷ ln 1,40). Uzun vadeli hesaplar için bileşik getiri hesaplama aracı kullanılabilir.

Bileşik faiz borç tarafında da işler: kredi kartı ve kredilerde ödenmeyen faiz borca eklendiğinde borç aynı mantıkla büyür. Taksitli kredilerde aylık oran, ödeme planı ve vergilerin etkisi kredi faizi nasıl hesaplanır yazısında anlatılıyor.

Aylık faiz yıllığa nasıl çevrilir? Efektif yıllık faiz

Aylık oran 12 ile çarpılarak bulunan yıllık oran, nominal (basit) yıllık faizdir. Faizin yıl içinde anaparaya eklenme sıklığı hesaba katıldığında ise efektif yıllık faiz bulunur:

Efektif yıllık faiz = (1 + Yıllık nominal oran ÷ m)^m − 1

Burada m, yıl içindeki faiz ekleme sayısıdır (aylık için 12, üç aylık için 4).

Örnek (varsayımsal):

Aylık %3 faiz: Nominal yıllık oran 3 × 12 = %36'dır. Faiz her ay anaparaya eklenirse efektif yıllık oran 1,03¹² − 1 = %42,6 olur.
Yıllık nominal %40: Üç ayda bir eklenirse efektif oran (1 + 0,40 ÷ 4)⁴ − 1 = %46,4, her ay eklenirse (1 + 0,40 ÷ 12)¹² − 1 = %48,2 olur.
Tersine dönüşüm: Efektif yıllık %40'a denk gelen aylık bileşik oran 1,40^1/12 − 1 = %2,84'tür; 40 ÷ 12 = %3,33 değil.

İki farklı vade veya ödeme sıklığına sahip ürün karşılaştırılırken efektif oranlar karşılaştırılır. Örneğin 32 günlük mevduatın bir yıl boyunca aynı oranla yenilendiği varsayılırsa, %40 brüt faiz ve %17,5 stopajla net efektif getiri (1 + 0,40 × 0,825 × 32 ÷ 365)^365/32 − 1 ≈ %38,4 olur. Gerçekte faiz oranı her yenilemede değişebilir.

Nominal faiz ve reel faiz nedir?

İlan edilen faiz oranı nominal faizdir ve paranın TL cinsinden ne kadar artacağını gösterir. TCMB'nin parasal aktarım mekanizması kitapçığına göre reel faiz, nominal faizin enflasyondan arındırılmış hâlidir ve temelde nominal faizden beklenen enflasyonun çıkarılmasıyla bulunur. Tam hesap Fisher denklemiyle yapılır:

Reel faiz = (1 + Nominal faiz) ÷ (1 + Enflasyon) − 1

Örnek (varsayımsal): Nominal faiz %45, enflasyon %30 olsun. Reel faiz 1,45 ÷ 1,30 − 1 = %11,5'tir; yaklaşık yöntemin verdiği %15 gerçek değeri abartır. Enflasyon nominal faizi aşarsa reel faiz negatif olur ve faiz geliri satın alma gücü kaybını karşılamaz.

Hesaba stopaj sonrası net faiz ve aynı döneme ait enflasyon girilmelidir. Dönem uyumu, TÜFE serisinin seçimi ve çok yıllı hesaplar reel getiri yazısında ayrıntılı anlatılıyor. Ekonomik kararlar açısından belirleyici olan reel faizdir: TCMB kitapçığına göre parasalcı görüş de borçlanma ve yatırım kararlarının nominal faize değil reel faize göre verildiğini savunur.

Politika faizi mevduat ve kredi faizine nasıl yansır?

TCMB'nin temel politika aracı bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır. Ekim 2026 itibarıyla son karar 22 Ekim 2026'da alındı: politika faizi %37'den %36'ya, gecelik borç verme faizi %40'tan %39'a, gecelik borçlanma faizi %35,5'ten %34,5'e indirildi. Kararların takvimi ve okunuşu PPK faiz kararı yazısında yer alıyor.

Politika faizindeki değişimin ekonomiye yayılmasına parasal aktarım mekanizması denir. TCMB'nin kitapçığı dört kanal sayar:

Faiz kanalı: Kısa vadeli faizdeki değişim piyasada orta ve uzun vadeli faizlere yayılır, tüketim ve yatırım kararlarını etkiler.
Varlık fiyatları kanalı: Kredi arzı ve hisse senedi fiyatları üzerinden işler.
Beklentiler kanalı: Uzun vadeli faizler, gelecekteki kısa vadeli faizlere ilişkin beklentilere bağlıdır.
Döviz kuru kanalı: Faiz farkı sermaye akımlarını ve kuru, kur da ithal fiyatları etkiler.

Bankalar yeni açılan mevduatın ve yeni kredilerin faizini fonlama maliyetine göre belirler; vadesi dolmamış sabit faizli sözleşmeler etkilenmez. Kitapçığa göre sözleşme vadelerinin kısa olması, mevduat ve kredilerin güncel faizle daha sık yenilenmesini sağlar ve aktarımı hızlandırır.

Aktarım bire bir değildir. TCMB'nin 30 Ekim 2026 tarihli toplantı özetine göre 16 Ekim ile biten haftada TL mevduat faizi %42,9, ticari kredi faizi (kredili mevduat hesabı ve kredi kartı hariç) %41,9, ihtiyaç kredisi faizi %61,5 ve konut kredisi faizi %41,5 düzeyindeydi; bu dönemde politika faizi %37'deydi. Mevduat ve kredi faizleri politika faizinin yanında bankaların likidite durumu, rekabet, kredi riski ve makroihtiyati düzenlemelerle birlikte oluşur.

Faiz ile kâr payı arasındaki fark

Faizde getiri sözleşmede önceden belirlenir ve anaparanın geri ödenmesi borçlunun yükümlülüğüdür. Katılım bankalarındaki katılma hesaplarında ise 5411 sayılı Bankacılık Kanunu'na göre hesap sahibi, toplanan fonların kullandırılmasından doğan kâr veya zarara katılır; önceden belirlenmiş bir getiri ödenmez ve anaparanın aynen geri ödenmesi garanti edilmez. Vergilendirmede fark yoktur: Gelir İdaresi Başkanlığı'nın kesinti oranları tablosuna göre Ekim 2026 itibarıyla TL katılma hesabı kâr paylarında stopaj, mevduat faizindeki gibi vadeye göre %10, %15 veya %17,5'tir.

Kâr payının hesaplanma yöntemi ve katılma hesabının güvencesi katılım bankası yazısında anlatılıyor.

Banka faizlerini Fiva'da karşılaştırın

Fiva'da banka bazında mevduat ve kredi faizleri takip edilebilir; yatırım fonları, altın ve döviz aynı uygulamada izlenebilir. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.

Fiva'yı inceleyin Beta programına katılın

Sık sorulan sorular

Faiz hesaplama formülü nedir?

Basit faiz için anapara × yıllık oran × gün ÷ 365 kullanılır. Bileşik faizde vade sonu tutar anapara × (1 + dönem oranı) üzeri dönem sayısı formülüyle bulunur.

Aylık %3 faiz yıllık kaç eder?

Nominal olarak %36 eder. Faiz her ay anaparaya ekleniyorsa efektif yıllık oran 1,03 üzeri 12 eksi 1 ile yaklaşık %42,6 olur.

Efektif faiz nedir?

Efektif faiz, faizin yıl içinde anaparaya eklenme sıklığı hesaba katıldığında ortaya çıkan gerçek yıllık orandır. Yıllık nominal %40 faiz her ay anaparaya eklenirse efektif yıllık oran yaklaşık %48,2 olur; farklı vade ve ödeme sıklığındaki ürünler bu oranla karşılaştırılır.

Reel faiz nedir, nasıl hesaplanır?

Reel faiz, nominal faizin enflasyondan arındırılmış hâlidir. Tam formül (1 + nominal faiz) ÷ (1 + enflasyon) − 1'dir; %45 faiz ve %30 enflasyonda sonuç yaklaşık %11,5'tir.

Politika faizi düşünce mevduat faizi hemen düşer mi?

Hayır. Vadesi dolmamış sabit faizli mevduatın oranı değişmez; bankalar yeni mevduat faizlerini fonlama maliyeti ve rekabete göre zaman içinde ayarlar. 16 Ekim 2026 ile biten haftada TL mevduat faizi, o dönemde %37 olan politika faizinin üzerinde, %42,9 düzeyindeydi.

Bileşik faiz her zaman daha mı kazançlıdır?

Aynı yıllık oranda bir yıldan uzun sürede bileşik faiz daha yüksek tutar verir. Ancak kısa vadeli yenilemelerde her dönemin oranı değişebileceği için sonuç önceden kesin değildir.

Kaynaklar

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.