Kısa cevap: Ethereum, akıllı sözleşme adı verilen programların çalıştırılabildiği açık bir blokzincir ağıdır; ağın kendi birimi ether (ETH), işlem ücretlerinin ödenmesinde ve doğrulayıcıların kilitlediği teminatta kullanılır. Ana ağ 30 Temmuz 2015'te başladı ve 15 Eylül 2022'deki Merge ile iş kanıtından hisse kanıtına geçti. İşlem ücreti (gas) yakılan bir taban ücret ile doğrulayıcıya giden bir öncelik ücretinden oluşur.
Bitcoin, eşler arası değer transferi için tasarlanmış bir ağdır. Ethereum ise aynı blokzincir fikrini genel amaçlı bir bilgisayara dönüştürmeyi hedefler: ağdaki her düğüm, kullanıcıların yazdığı programları aynı kurallarla çalıştırır ve sonuç bütün ağda aynı olur. Token ihracı, takas, teminatlı borç verme ve dolara endeksli tokenlar gibi uygulamaların çoğu bu altyapının üzerinde çalışır.
Bu yazıda Ethereum'un yapısı, gas ücretinin hesabı, hisse kanıtına geçiş ve token standartları ethereum.org ve Ethereum İyileştirme Önerileri (EIP) belgelerine dayanarak anlatılıyor. Blokzincirin genel işleyişi blockchain nedir yazısında yer alıyor. Fiyat tahmini veya alım satım önerisi içermez.
Ethereum nedir, ETH nedir?
ethereum.org'un tarihçe sayfasına göre Ethereum'un beyaz kitabı 27 Kasım 2013'te Vitalik Buterin tarafından yayımlandı; sitede yer alan metin 2014 tarihli sürümdür. Beyaz kitap, sahiplik ve durum değişikliği kurallarının serbestçe yazılabildiği, yerleşik ve tam işlevli bir programlama dili taşıyan bir blokzincir tarif eder. ethereum.org, metnin bugünkü Ethereum'u artık yansıtmadığını, ancak başvuru kaynağı olarak tutulduğunu not eder. Ana ağ, Frontier adıyla 30 Temmuz 2015'te çalışmaya başladı.
Ethereum ağın adı, ether (ETH) ise ağın birimidir. ETH, işlem ücretlerinin ödenebildiği tek birimdir ve Merge'den sonra blok önermek ve doğrulamak için de gereklidir. Yeni ETH'yi yalnızca protokol üretir; kullanıcıların ETH yaratması mümkün değildir. Birim küçük parçalara bölünür:
| Birim | ETH karşılığı | Kullanım |
|---|---|---|
| wei | 10-18 ETH | En küçük birim; teknik hesaplar |
| gwei | 10-9 ETH | Gas fiyatlarının ifadesi |
| ether | 1 ETH | Bakiye ve transfer tutarları |
Bitcoin'den temel farkı arz yapısındadır. Bitcoin'de blok ödülü önceden yazılmış bir takvimle azalır (bkz. Bitcoin nedir). Ethereum'da ise ethereum.org'a göre her işlemin taban ücreti yakılarak dolaşımdan kalıcı olarak çıkarılır ve yeni ETH doğrulayıcı ödülü olarak üretilir; talep yüksek olduğunda bloklar ürettiklerinden fazla ETH yakabilir. Net arz bu iki akışın dengesiyle değişir.
Ethereum nasıl çalışır? Hesaplar ve EVM
Beyaz kitaba göre Ethereum'un durumu hesaplardan oluşur. İki tür hesap vardır: özel anahtarla kontrol edilen dış hesaplar (externally owned account) ve kendi koduyla kontrol edilen sözleşme hesapları. Bir kullanıcı işlem gönderdiğinde ağ bir durumdan diğerine geçer; geçersiz bir işlem yeni bir durum değil hata üretir.
Bu geçişleri Ethereum Sanal Makinesi (EVM) yürütür. ethereum.org, Ethereum'u basit bir dağıtık defterden çok dağıtık bir durum makinesi olarak tanımlar: geçerli bir önceki durum ve geçerli işlemler verildiğinde EVM yeni durumu belirlenimci (deterministik) biçimde üretir. Bütün düğümler aynı girdilerle aynı kuralları çalıştırdığı için aynı sonuca varır. Teknik olarak EVM, her biri 256 bitlik kelimelerden oluşan ve 1.024 öğe derinliğinde bir yığın kullanan bir yığın makinesidir; sözleşme kodu derlendikten sonra işlem kodları (opcode) dizisi olarak çalışır.
Akıllı sözleşme, bir sözleşme hesabında saklanan bu koddur. Beyaz kitap sözleşmeleri, bir mesaj veya işlem aldığında belirli kodu çalıştıran ve kendi bakiyesini ve depolamasını kontrol eden özerk ajanlar olarak tarif eder. Yayımlanan kodun kuralları sonradan değiştirilemez; bu, hatalı kodun da aynı kesinlikle çalışması anlamına gelir.
Gas ücreti nedir, nasıl hesaplanır?
Gas, Ethereum'da bir işlemin gerektirdiği hesaplama işinin ölçü birimidir. Ücret, ağın sonsuz döngülerle veya gereksiz işlemlerle doldurulmasını da önler. 5 Ağustos 2021'deki London güncellemesiyle devreye giren EIP-1559'dan beri ücret iki parçadan oluşur:
- Taban ücret (base fee): Protokol tarafından belirlenir ve blok oluşturulurken yakılır. EIP-1559'a göre taban ücret her zaman yakılır, yani protokol tarafından yok edilir.
- Öncelik ücreti (priority fee): Kullanıcının işlemin bloğa alınması için doğrulayıcıya bıraktığı bahşiştir.
ethereum.org'daki formüle göre ücret = kullanılan gas birimi × (taban ücret + öncelik ücreti) olarak hesaplanır. Bir bloğun hedef büyüklüğü gas limitinin yarısıdır; önceki blok hedefin üzerindeyse taban ücret artar, altındaysa düşer. EIP-1559'daki parametrelerle bu değişim blok başına en fazla %12,5'tir. Basit bir ETH transferi 21.000 gas kullanır. Gas limiti en baştan yetersiz olan işlem bloğa alınmadan reddedilir ve ücret doğmaz. Buna karşılık işlem yürütme sırasında gas'ı tükenirse yaptığı değişiklikler geri alınır, ancak sağlanan gas tüketilmiş sayılır ve iade edilmez; yani başarısız işlem için de ücret ödenir.
Varsayımsal örnek: 0,5 ETH'lik bir transfer 21.000 gas kullansın; taban ücret 8 gwei, öncelik ücreti 1 gwei olsun. Toplam ücret 21.000 × (8 + 1) = 189.000 gwei, yani 0,000189 ETH'dir. Bunun 168.000 gwei'lik (0,000168 ETH) kısmı yakılır, 21.000 gwei'lik (0,000021 ETH) kısmı doğrulayıcıya gider. Kullanıcı azami ücreti gas başına 15 gwei olarak belirlediyse işlem için en fazla 315.000 gwei ayrılır; fiilen ödenen 189.000 gwei'nin üzerindeki 126.000 gwei iade edilir. Taban ücret 10 gwei iken önceki blok tamamen dolu gelirse sonraki blokta en fazla 11,25 gwei'ye çıkabilir; blok boş gelirse 8,75 gwei'ye inebilir.
Akıllı sözleşme çağrıları basit transferden daha fazla gas kullanır; bir token transferi veya takas işlemi, sözleşmenin yaptığı hesaplamaya göre çok daha pahalı olabilir. Platform hesapları arasındaki aktarımlar genellikle zincire yazılmaz; platformdan dış adrese çekimde platformun belirlediği ücret uygulanır.
Ethereum Merge nedir? Hisse kanıtına geçiş
Merge, Ethereum'un iş kanıtından hisse kanıtına geçişinin adıdır. 1 Aralık 2020'de ana ağın yanında ayrı bir hisse kanıtı zinciri olarak başlatılan Beacon Chain, 15 Eylül 2022'de ana ağın yürütme katmanıyla birleştirildi. O tarihten beri bloklar madenciler tarafından değil, ETH kilitleyen doğrulayıcılar tarafından önerilir. ethereum.org'a göre geçiş ağın enerji tüketimini yaklaşık %99,95 azalttı; yürütme katmanındaki ihraç sıfırlandı ve yeni ETH yalnızca doğrulayıcı ödülü olarak üretilmeye başladı.
Hisse kanıtında zaman 12 saniyelik dilimlere (slot) ve 32 dilimlik dönemlere (epoch) bölünür; bir dönem 6,4 dakikadır. Her dilimde bir doğrulayıcı rastgele seçilerek blok önerir, diğerleri bloğu onaylayan oylar gönderir. Bir doğrulayıcı olmak için yatırma sözleşmesine 32 ETH yatırılır. Aynı dilimde birden fazla blok önermek veya çelişkili oy vermek cezalandırılır.
| Tarih | Güncelleme | Ne değişti? |
|---|---|---|
| 30 Temmuz 2015 | Frontier | Ana ağ başladı |
| 5 Ağustos 2021 | London | EIP-1559 ile taban ücret ve yakım |
| 15 Eylül 2022 | Paris (Merge) | Hisse kanıtına geçiş |
| 12 Nisan 2023 | Shanghai-Capella | Kilitli ETH'nin çekilmesi mümkün oldu |
| 13 Mart 2024 | Cancun-Deneb | EIP-4844 ile blob verisi |
| 7 Mayıs 2025 | Prague-Electra | EIP-7251 ile doğrulayıcı başına azami etkin bakiye 2.048 ETH |
| 3 Aralık 2025 | Fulu-Osaka (Fusaka) | EIP-7594 (PeerDAS) ile her düğümün blob verisinin tamamı yerine bir bölümünü tutması |
Ekim 2026 itibarıyla ana ağda gerçekleşen en son güncelleme Fusaka'dır. Sıradaki güncelleme (Glamsterdam) için ethereum.org tarihçesinde ve protokol şartnamesinin ana ağ yapılandırmasında henüz bir tarih belirlenmemiştir.
Doğrulayıcı ödülleri, cezalar ve çekim süreci staking yazısında ayrıntılı olarak anlatılıyor.
ERC-20 ve ERC-721 nedir? Token standartları
Ethereum'da token ihraç etmek için yeni bir blokzincir kurmak gerekmez; bir akıllı sözleşme, bakiyeleri ve transfer kurallarını kendi depolamasında tutar. Cüzdanların ve uygulamaların her tokenı ayrı ayrı tanımak zorunda kalmaması için ortak arayüzler standartlaştırılmıştır:
| Standart | Oluşturulma | Ne tanımlar? | Örnek kullanım |
|---|---|---|---|
| ERC-20 | 19 Kasım 2015 | Birbirinin yerine geçebilen (misli) tokenlar için ortak arayüz: totalSupply, balanceOf, transfer, transferFrom, approve, allowance | Dolara endeksli tokenlar, yönetişim tokenları, likit staking tokenları |
| ERC-721 | 24 Ocak 2018 | Her biri benzersiz olan (misli olmayan) tokenların, yani NFT'lerin takibi ve transferi | Dijital koleksiyon öğeleri, belirli bir varlığı temsil eden kayıtlar |
İki standart da EIP sitesinde nihai (Final) durumdadır. ERC-721 metni NFT'lerin evler veya sanat eserleri gibi fiziksel mülkleri, koleksiyon kartları gibi sanal öğeleri ve hatta borç gibi yükümlülükleri temsil edebileceğini belirtir. Bir tokenın standarda uyması, arkasındaki varlığın değerli veya güvenilir olduğunu göstermez; yalnızca teknik arayüzün ortak olduğunu gösterir. Dolara endeksli tokenların rezerv yapısı stablecoin yazısında, ETH dışındaki kripto varlıklar altcoin yazısında ele alınıyor.
ERC-20'deki approve işlevi, bir sözleşmeye kullanıcı adına belirli miktarda token harcama yetkisi verir. Bu yetki işlem tamamlandıktan sonra da geçerli kalabildiği için, bilinmeyen bir sözleşmeye sınırsız harcama izni vermek, cüzdandaki tokenların ileride çekilebilmesine yol açabilir.
Katman 2 nedir? Rollup'lar ve blob verisi
Ana ağın kapasitesi sınırlı olduğundan işlemlerin önemli bir kısmı katman 2 (layer 2) ağlarına taşındı. ethereum.org katman 2'yi, Ethereum'u genişleten ve onun güvenlik garantilerini devralan ayrı bir zincir olarak tanımlar. Rollup'lar yüzlerce işlemi tek bir ana ağ işleminde toplar; böylece ana ağ ücreti bütün kullanıcılara bölünür.
- İyimser (optimistic) rollup: İşlemlerin geçerli olduğu varsayılır; geçersiz bir işleme itiraz edilebilir ve hata kanıtıyla kontrol edilir.
- Sıfır bilgi (zero-knowledge) rollup: Hesaplama zincir dışında yapılır ve ana ağa geçerliliği gösteren bir kanıtla birlikte gönderilir.
13 Mart 2024'teki Dencun güncellemesiyle gelen EIP-4844, rollup'lar için blob adı verilen yeni bir veri türü tanımladı. EIP metnine göre blob verisine EVM'den erişilemez, yalnızca taahhüdü (commitment) görünür ve veri görece kısa bir süre sonra silinebilir. Bu ayrım, rollup verisinin kalıcı EVM depolamasından daha ucuz taşınmasını amaçlar.
Katman 2 ağlar ek riskler taşır. ethereum.org'a göre bu projelerin çoğu henüz genç ve deneysel niteliktedir; hiçbiri ana ağ kadar sınanmamıştır. Yan zincirler ve validium gibi yapılar ana ağa köprüyle bağlanır, ancak güvenliklerini ondan almaz. Varlıkları zincirler arasında taşıyan köprü sözleşmeleri de ayrı bir saldırı yüzeyidir.
Ethereum'un riskleri ve Türkiye'deki durum
Ethereum ile ilgili riskler üç başlıkta toplanır:
- Piyasa riski: ETH fiyatı yüksek oynaklık gösterir ve dengeleyici bir merkez bankası yoktur. TL bazlı sonuç, dolar fiyatıyla birlikte dolar kuruna da bağlıdır.
- Teknik risk: Akıllı sözleşme hataları, köprü saldırıları, okunması zor işlem verisinin körlemesine imzalanması ve sınırsız token harcama izinleri doğrudan varlık kaybına yol açabilir. Zincir üzerindeki transferler geri alınamaz.
- Ücret ve kapasite riski: Taban ücret talebe göre blok blok değiştiği için yoğun dönemlerde işlem maliyeti hızla yükselebilir.
Ekim 2026 itibarıyla Türkiye'de ETH, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'ndaki kripto varlık tanımına girer. TCMB'nin 16 Nisan 2021 tarihli ve 31456 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmeliğine göre kripto varlıklar ödemelerde doğrudan veya dolaylı şekilde kullanılamaz. Alım satım SPK iznine tabi platformlar üzerinden yapılır; adımlar kripto para nasıl alınır yazısında, vergi boyutu kripto vergisi yazısında anlatılıyor. Anahtarların saklanması için kripto cüzdan yazısına bakılabilir.
Kripto varlıkları Fiva'da izleyin
Fiva'da kripto varlıklar günün özetinde ve piyasalar ekranında yer alır; kripto borsalarının hacim ve pazar payları da takip edilebilir. Fiyat alarmları ve notlarla kişisel izleme listeleri oluşturulabilir. Fiva yatırım tavsiyesi vermez ve uygulama üzerinden alım-satım işlemi yapılmaz.
Sık sorulan sorular
Ethereum ile ETH arasındaki fark nedir?
Ethereum, akıllı sözleşmelerin çalıştığı blokzincir ağının adıdır; ETH (ether) ise bu ağın birimidir. İşlem ücretleri ETH ile ödenir ve doğrulayıcılar teminat olarak ETH kilitler.
Gas ücreti neden sürekli değişiyor?
EIP-1559'a göre taban ücret, önceki bloğun hedef büyüklüğe göre doluluğuna bağlı olarak her blokta en fazla %12,5 artar veya azalır. Ağa talep yüksekken taban ücret yükselir, kullanıcılar ayrıca işlemlerinin öne alınması için daha yüksek öncelik ücreti verebilir.
Ethereum Merge ne zaman oldu?
Merge 15 Eylül 2022'de gerçekleşti. Bu tarihte ana ağ, 1 Aralık 2020'den beri ayrı çalışan hisse kanıtı zinciri Beacon Chain ile birleşti ve madencilik sona erdi.
Ethereum'un arz sınırı var mı?
Bitcoin'deki gibi önceden yazılmış bir arz takvimi yoktur. Yeni ETH doğrulayıcı ödülü olarak üretilir, her işlemin taban ücreti ise yakılır; net arz bu iki akışın dengesine göre artabilir veya azalabilir.
ERC-20 token nedir?
ERC-20, Ethereum'da birbirinin yerine geçebilen tokenlar için 2015'te önerilen ortak arayüz standardıdır. Bakiye sorgulama, transfer ve harcama izni gibi işlevleri tanımlar; standarda uymak tokenın değeri veya güvenilirliği hakkında bilgi vermez.
Kaynaklar
- Ethereum Whitepaper (ethereum.org) (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Timeline of all Ethereum forks (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Intro to ether (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Ethereum Virtual Machine (EVM) (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Gas and fees (yeni sekmede açılır)
- EIP-1559: Fee market change for ETH 1.0 chain (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: The Merge (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Ether issuance after The Merge (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Fusaka (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Proof-of-stake (PoS) (yeni sekmede açılır)
- ERC-20: Token Standard (yeni sekmede açılır)
- ERC-721: Non-Fungible Token Standard (yeni sekmede açılır)
- EIP-4844: Shard Blob Transactions (yeni sekmede açılır)
- ethereum.org: Layer 2 (yeni sekmede açılır)
- Resmî Gazete: Ödemelerde Kripto Varlıkların Kullanılmamasına Dair Yönetmelik (16 Nisan 2021, sayı 31456) (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.