Kısa cevap: Bütçe açığı, merkezi yönetimin belirli bir dönemdeki giderlerinin gelirlerini aşan kısmı demektir; faiz dışı denge ise aynı hesabın faiz giderleri çıkarılmış halidir. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın raporuna göre Ocak–Eylül 2026'da bütçe açığı 1 trilyon 840,3 milyar TL, faiz dışı fazla 410,8 milyar TL oldu. Sıradaki veri olan Ekim 2026 bütçe dengesi, TÜİK takvimine göre 16 Kasım 2026 saat 11.00'de açıklanacak.
Aylık bütçe verisi açıklandığında iki rakam öne çıkar: bütçe dengesi ve faiz dışı denge. İlki faiz dahil tüm giderlerle gelirler arasındaki farkı, ikincisi faiz hariç giderlerin gelirle karşılanıp karşılanmadığını gösterir. Aynı ay için biri fazla, diğeri açık verebilir.
Aşağıda kavramlar resmi tablolarla tanımlanıyor; açığın büyüyeceği ya da küçüleceği yönünde yorum veya tahmin yapılmıyor. Bütçenin hazırlanma süreci ve 2027 teklifinin kalemleri merkezi yönetim bütçesi nedir yazısında yer alıyor.
Bütçe açığı nedir, bütçe dengesi nasıl hesaplanır?
Bütçe dengesi, dönemin bütçe gelirlerinden bütçe giderlerinin çıkarılmasıyla bulunur; sonuç eksiyse bütçe açığı, artıysa bütçe fazlası demektir. Formül şöyledir:
Bütçe dengesi = Bütçe gelirleri − Bütçe giderleri
Faiz dışı denge = Bütçe gelirleri − (Bütçe giderleri − Faiz giderleri)
Bütçe dengesi = Faiz dışı denge − Faiz giderleriHazine ve Maliye Bakanlığı'nın Eylül 2026 raporuna göre o ay gelirler 1.253,1 milyar TL, giderler 1.785,4 milyar TL olduğu için denge 532,2 milyar TL açık verdi. Rakamlar merkezi yönetim bütçesini kapsar; sosyal güvenlik kurumları, mahalli idareler ve KİT'ler bu tabloda ayrıca yer almaz.
Faiz dışı denge nedir, faiz dışı fazla ne demek?
Faiz dışı denge, bütçe gelirlerinin faiz hariç giderlerle karşılaştırılması demektir; faiz dışı fazla ise gelirlerin faiz hariç giderleri aşan kısmıdır. Bu ölçü, geçmiş borçların faizini dışarıda bırakarak dönemin mali duruşunu gösterir. Eylül 2026 raporuna göre gelirler 1.253,1 milyar TL, faiz hariç giderler 1.522,4 milyar TL olduğu için faiz dışı denge 269,2 milyar TL açık verdi; 263,0 milyar TL faiz gideri eklenince bütçe açığı 532,2 milyar TL'ye ulaştı.
Örnek (varsayımsal): Bir yılda gelirler 1.000 birim, faiz hariç giderler 950 birim, faiz giderleri 120 birim ve GSYH 4.000 birim olsun. Faiz dışı denge 1.000 − 950 = +50 birim, yani faiz dışı fazladır. Bütçe dengesi 50 − 120 = −70 birim, yani açıktır. GSYH'ye oranla faiz dışı fazla 50 ÷ 4.000 = %1,25, bütçe açığı 70 ÷ 4.000 = %1,75 olur. Rakamlar varsayımsaldır.
Örnek, faiz dışı fazla verilirken bütçenin aynı anda açık verebileceğini gösterir. Faiz gideri, faiz dışı fazlayı aştığı sürece aradaki fark borçlanmayla finanse edilir.
Eylül 2026 bütçe verileri: son gerçekleşme ve yıl içi toplam
Ekim 2026'da açıklanan son veriye göre merkezi yönetim bütçesi Eylül ayında 532,2 milyar TL, ilk dokuz ayda 1 trilyon 840,3 milyar TL açık verdi. Tablodaki son sütun, Ocak–Eylül gerçekleşmesinin 2026 Bütçe Kanunu'ndaki yıllık tutara oranıdır.
| Kalem | Eylül 2025 | Eylül 2026 | Ocak–Eylül 2025 | Ocak–Eylül 2026 | 2026 bütçesi | Gerçekleşme oranı |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Giderler | 1.331,0 | 1.785,4 | 10.222,2 | 13.948,1 | 18.978,8 | %73,5 |
| Faiz hariç giderler | 1.094,4 | 1.522,4 | 8.559,8 | 11.697,0 | 16.237,2 | %72,0 |
| Faiz giderleri | 236,6 | 263,0 | 1.662,4 | 2.251,1 | 2.741,7 | %82,1 |
| Gelirler | 1.021,4 | 1.253,1 | 9.004,9 | 12.107,8 | 16.266,1 | %74,4 |
| Vergi gelirleri | 881,8 | 1.074,1 | 7.753,5 | 10.402,0 | 13.833,1 | %75,2 |
| Bütçe dengesi | −309,6 | −532,2 | −1.217,3 | −1.840,3 | −2.712,7 | %67,8 |
| Faiz dışı denge | −73,0 | −269,2 | 445,1 | 410,8 | 29,0 | – |
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Eylül 2026 Aylık Bütçe Gerçekleşme Raporu.
Bir ayın rakamı yıl içi toplamı temsil etmez: Eylül 2026'da faiz dışı açık verilirken Ocak–Eylül toplamında faiz dışı fazla oluştu. Vergi tahsilat takvimi ve ödeme günleri aylar arasında dalgalanma yarattığı için karşılaştırma önceki yılın aynı ayıyla veya yıl içi toplamla yapılır. Enflasyon yüksekken nominal artış oranları tek başına reel değişimi göstermez.
Program tanımlı faiz dışı denge nedir?
Program tanımlı faiz dışı denge, faiz dışı dengeden bazı gelir ve gider kalemlerinin de çıkarılmasıyla hesaplanan daha dar ölçü demektir. Orta Vadeli Program (2027-2029) Tablo 1.3'e göre hesapta faiz gelirleri ve giderleri, özelleştirme gelirleri, kamu bankaları kâr payları ve bazı özellikli gelirler ile giderler hariç tutulur. Bu yüzden iki ölçünün işareti farklı olabilir:
| Yıl | Bütçe dengesi | Faiz dışı denge | Program tanımlı denge |
|---|---|---|---|
| 2025 | −1.813,5 (−%2,9) | 240,8 (%0,4) | −100,5 (−%0,2) |
| 2026 (gerçekleşme tahmini) | −2.631,9 (−%3,1) | 193,0 (%0,2) | −239,8 (−%0,3) |
| 2027 (program) | −3.865,0 (−%3,5) | 110,0 (%0,1) | −583,8 (−%0,5) |
| 2028 (program) | −4.170,8 (−%3,1) | 523,1 (%0,4) | −230,4 (−%0,2) |
| 2029 (program) | −4.359,5 (−%2,8) | 885,2 (%0,6) | 113,4 (%0,1) |
Kaynak: Orta Vadeli Program (2027-2029), Tablo 1.6 (6 Eylül 2026). 16 Ekim 2026'da Meclis'e sunulan teklifin Bütçe Gerekçesi'nde 2027 açığı 3.868,1 milyar TL, faiz dışı fazla 106,9 milyar TL'dir; teklif rakamları kanun kabul edilene kadar değişebilir. Program ve gerçekleşme tahmini satırları hükümetin hedef ve öngörüleridir, bu sitenin tahmini değildir.
Bütçe açığı GSYH oranı neden önemlidir?
Bütçe açığının GSYH'ye oranı, açığı ekonominin büyüklüğüyle karşılaştırdığı için farklı yılları ve ülkeleri kıyaslamaya yarar. Hesap, tutarın aynı yılın cari fiyatlı GSYH'sine bölünmesidir: Orta Vadeli Program'a göre 2025'te 1.813,5 ÷ 63.241 ≈ %2,9.
2027 Yılı Bütçe Gerekçesi'ne göre oran 2002'de %11,1, 2006'da %0,6, küresel krizin etkisiyle 2009'da %5,2 oldu; 2010–2022 ortalaması %1,9'dur. Deprem harcamalarının etkisiyle oran 2023'te %5,1, 2024'te %4,7 oldu; 2025'te %2,9'a geriledi. Aynı belgeye göre faiz giderlerinin GSYH'ye oranı 2002'de %14,3, 2025'te %3,2'dir.
Faiz dışı denge borç dinamiğinin de okunduğu göstergedir: faiz dışı fazla ne kadar yüksekse borcun faizinin o kadar büyük bölümü yeni borç almadan karşılanır. Bir ülkenin mali görünümünün derecelendirmede nasıl kullanıldığı kredi notu yazısında anlatılıyor.
Bütçe açığı nasıl oluşur, nasıl finanse edilir?
Bütçe açığı, giderlerin gelirlerden hızlı artması ya da gelirlerin beklenen düzeyde kalmaması sonucu oluşur ve esas olarak borçlanmayla finanse edilir. Başlıca etkenler şunlardır:
- Gider tarafı: Personel, sosyal güvenlik transferleri, yatırımlar ve deprem gibi olağanüstü harcamalar.
- Faiz: Borç stoku ve faiz oranı yükseldikçe faiz gideri artar; bu kalem faiz dışı dengeye girmez.
- Gelir tarafı: İktisadi faaliyet, ithalat, enflasyon ve vergi düzenlemeleri tahsilatı etkiler.
Finansman tarafında 7567 sayılı 2026 Yılı Bütçe Kanunu'nun 3. maddesi genel bütçe ödenekleri ile tahmini gelirler arasındaki farkın net borçlanmayla karşılanacağını belirtir. Hazine bu borçlanmayı iç ve dış piyasadan yapar; üç aylık planın okunuşu Hazine ihale takvimi, bireysel alım yolları devlet tahvili nasıl alınır yazılarında yer alıyor.
Bütçe açığı ile cari açık aynı şey mi? İkiz açık
Bütçe açığı ile cari açık aynı şey değildir: ilki kamunun gelir-gider farkını, ikincisi ülkenin yurt dışıyla işlemlerindeki farkı ölçer; ikisinin birlikte görülmesine ikiz açık denir. Tasarruf-yatırım dengesi iki açık arasındaki bağı gösterir, çünkü cari denge yaklaşık olarak kamu ve özel kesimin tasarruf-yatırım farklarının toplamıdır.
| Yıl | Kamu | Özel | Toplam | Cari denge |
|---|---|---|---|---|
| 2025 | −1,9 | 0,2 | −1,8 | −1,9 |
| 2026 (gerçekleşme tahmini) | −2,8 | 0,3 | −2,5 | −2,6 |
| 2027 (program) | −2,6 | 0,7 | −1,9 | −1,9 |
Kaynak: Orta Vadeli Program (2027-2029), Tablo 1.1. Program, toplam fark ile cari açık arasındaki küçük farkı milli gelir hesaplarındaki kur kullanımına bağlar.
Bütçe açığı arttığında cari açığın da artacağı kuralı yoktur; özel kesimin tasarruf-yatırım farkı ters yönde hareket edebilir. Ödemeler dengesinin okunuşu cari açık nedir yazısındadır.
Bütçe verisi ne zaman açıklanır?
Merkezi Yönetim Bütçe Denge Tablosu Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından her ay yayımlanır; TÜİK Ulusal Veri Yayımlama Takvimi kalan tarihleri şöyle gösterir (3 Kasım 2026 itibarıyla):
| Veri | Dönem | Tarih ve saat |
|---|---|---|
| Merkezi Yönetim Bütçe Denge Tablosu | Ekim 2026 | 16 Kasım 2026, 11.00 |
| Program tanımlı faiz dışı denge (Konsolide Kamu Sektörü Gerçekleşmeleri) | Ekim 2026 | 20 Kasım 2026, 17.30 |
| Merkezi Yönetim Bütçe Denge Tablosu | Kasım 2026 | 15 Aralık 2026, 11.00 |
| Program tanımlı faiz dışı denge | Kasım 2026 | 21 Aralık 2026, 17.30 |
Veri okunurken önce aynı ayın önceki yıl değeri, sonra yıl içi toplam ve yıllık bütçe tutarına oran kontrol edilir. Tek bir ayın sapması yıl sonu sonucunu göstermez.
Sık sorulan sorular
Faiz dışı denge nasıl hesaplanır?
Bütçe gelirlerinden faiz hariç giderler çıkarılır. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın raporuna göre Ocak-Eylül 2026'da 12.107,8 milyar TL gelir ve 11.697,0 milyar TL faiz hariç giderle faiz dışı fazla 410,8 milyar TL oldu.
Faiz dışı fazla varken bütçe nasıl açık verir?
Faiz gideri faiz dışı fazladan büyükse bütçe toplamda açık verir. Ocak-Eylül 2026'da 410,8 milyar TL faiz dışı fazlaya karşılık 2.251,1 milyar TL faiz gideri olduğu için açık 1.840,3 milyar TL oldu.
Faiz dışı denge ile program tanımlı denge neden farklı?
Program tanımlı denge, faiz gelirlerini, özelleştirme gelirlerini, kamu bankaları kâr paylarını ve bazı özellikli gelir ve giderleri de dışarıda bırakır. Orta Vadeli Program'a göre 2025'te faiz dışı denge 240,8 milyar TL fazla, program tanımlı denge 100,5 milyar TL açıktır.
Bütçe açığının GSYH'ye oranı kaç?
2027 Yılı Bütçe Gerekçesi'ne göre oran 2025'te %2,9'dur; Orta Vadeli Program 2026 için %3,1 gerçekleşme tahmini, 2027 için %3,5 program değeri verir. Bu değerler resmi öngörüdür ve gerçekleşmeyle değişebilir.
Ekim 2026 bütçe verisi ne zaman açıklanacak?
TÜİK Ulusal Veri Yayımlama Takvimi'ne göre Ekim 2026 Merkezi Yönetim Bütçe Denge Tablosu 16 Kasım 2026 saat 11.00'de, Kasım verisi 15 Aralık 2026 saat 11.00'de yayımlanacak.
Kaynaklar
- Hazine ve Maliye Bakanlığı: Eylül 2026 Aylık Bütçe Gerçekleşme Raporu (yeni sekmede açılır)
- 2027 Yılı Bütçe Gerekçesi (Bölüm I ve III) (yeni sekmede açılır)
- Orta Vadeli Program (2027-2029), Tablo 1.1, 1.3 ve 1.6 (yeni sekmede açılır)
- TÜİK: Veri Yayımlama Takvimi, 2026 (HMB satırları) (yeni sekmede açılır)
- 7567 sayılı 2026 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu (Resmî Gazete 31.12.2025/33124 Mükerrer, SBB yayını) (yeni sekmede açılır)
- 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu, md. 12 (mevzuat.gov.tr) (yeni sekmede açılır)
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.